Tarix tez-tez özünü təkrar edir - amma hər dəfə fərqli aktyorlarla. Cənubi Qafqazda iki fərqli dövrdə, iki fərqli ölkə oxşar bir sınaqla üzləşdi: böyük bir qonşu güc onları öz maraqları naminə bir vasitəyə çevirmək istədi. Bu sınağın qarşısında birinin verdiyi cavab ilə digərinin verdiyi cavab arasındakı fərq, müstəqil dövlət olmağın nə demək olduğunu son dərəcə aydın şəkildə ortaya qoyur.
1991-ci ildə Sovet İttifaqı dağılırdı. Azərbaycan müstəqilliyini elan etdi və o dövrün demokratik hökuməti - Azərbaycan Xalq Cəbhəsi və Müsavat - açıq şəkildə Qərbə inteqrasiya kursunu seçdi. Rus qoşunları Azərbaycan ərazisindən çıxarıldı. Bakı Moskvaya arxa çevirmişdi. Kreml üçün bu, ciddi bir geosiyasi problemdir. Əgər Azərbaycan Qərb orbitinə girərsə, Cənubi Qafqazda Rusiyanın nüfuzu zəifləyər. Moskvaya bir vasitə lazım idi — Azərbaycanı geri döndərmək, zəiflətmək, diqqətini daxili problemlərə yönəltmək üçün bir alət. Bu vasitə Ermənistan oldu. Kremlin məntiqi sadə idi: Ermənistanı Azərbaycana qarşı qaldır, Dağlıq Qarabağ münaqişəsini alovlandır, Azərbaycan hökuməti daxili böhranla məşğul olsun, Qərblə inteqrasiya planları yarımçıq qalsın. Əvəzində Ermənistana vəd verildi: hərbi dəstək, siyasi himayə və ərazilər. "Böyük Ermənistan" xülyası yenidən canlandırıldı. Ermənistan bu təklifə "hə" dedi. Nəticə məlumdur: Dağlıq Qarabağ da daxil olmaqla Azərbaycan ərazilərinin 20 faizi işğal edildi. Yüz minlərlə azərbaycanlı öz torpaqlarından qovuldu. Ermənistan isə Rusiyanın hərbi-siyasi orbitinə tam daxil oldu - Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatına üzv oldu, Rusiya hərbi bazaları Ermənistan ərazisində yerləşdi, ölkənin iqtisadiyyatı Moskvadan asılı vəziyyətə düşdü. Ermənistan müstəqil dövlət kimi deyil, Kremlin regional aləti kimi davrandı. Bu seçimin qiyməti otuz ilə yaxın ödənildi. İndi vəziyyət əks istiqamətdədir. Ermənistan Qərblə inteqrasiya kursunu götürüb. Moskva-İrəvan münasibətləri açıq gərginliyə çevrilib. Rusiya yenidən bir alət axtarır - bu dəfə Ermənistanın Qərbə gedən yolunu bağlamaq üçün. Bu xüsusda Kremlin gözü Azərbaycandadır. Moskvaya əlverişli ssenari belədir: Azərbaycan Ermənistana qarşı hərəkətə keçsin, Zəngəzur dəhlizi məsələsini güc yolu ilə həll etsin, Cənubi Qafqazda yeni bir müharibə ocağı yansın. Bunun üçün müəyyən tarixi arqumentlər də var - həmin ərazilər bir zamanlar mübahisəli olub, azərbaycanlılar oradan qovulub. Şirnikləndirmə üçün kifayət qədər vədlər də verilə bilər. Azərbaycan isə bu yola getmədi. Bakının mövqeyi aydındır: Rusiya ilə Ermənistan arasındakı münasibətlər onların daxili işidir. Azərbaycan nə Kremlin regional jandarmı, nə də onun geosiyasi oyununda bir piyada olmağa hazırdır. Bundan əlavə, Azərbaycan Ermənistana faktiki olaraq müəyyən dəstək belə verir - yanacaq satışı, tranzit keçidlər, iqtisadi körpülər. Bu, düşmənçilik yox, pragmatizm siyasətidir. Azərbaycan öz maraqları əsasında hərəkət edir: bölgədə sabitlik, iqtisadi inkişaf, müstəqil xarici siyasət. Kremlin ssenarisini həyata keçirmək isə bu maraqların heç birinə xidmət etməzdi. İki situasiyanı yan-yana qoyduqda tablo fərqlərı çox aydın görünür. 1991-ci ildə Ermənistan: - Xarici gücün təhriki ilə hərəkətə keçdi; - Öz milli maraqlarına deyil, Kremlin geosiyasi maraqlarına xidmət etdi; - Qısamüddətli torpaq qazancı üçün uzunmüddətli müstəqilliyini itirdi; - Onilliklər ərzində Rusiyanın vassalı olaraq qaldı; - 2020-ci ildə hərbi məğlubiyyətlə həmin siyasətin iflasını yaşadı. 2026-cı ildə Azərbaycan: - Eyni cür şirinləndirməyə məruz qaldı, amma rədd etdi; - Öz milli maraqlarını və bölgə sabitliyini önə çəkdi; - Düşmən saydığı ölkəyə belə humanitar-iqtisadi dəstəkdən çəkinmədi; - Böyük qüvvənin aləti olmaqdan imtina etdi; - Müstəqil xarici siyasətin nə demək olduğunu praktikada göstərdi. Nəticə etibarilə qeyd etmək vacibdir ki, müstəqillik yalnız bayraq qaldırmaq deyil. Müstəqillik - xarici gücün sizi başqasına qarşı silah kimi istifadə etmək cəhdini rədd etmək bacarığıdır. Bu baxımdan 1991-ci ildə Ermənistan bu sınaqdan keçə bilmədi. Azərbaycan isə 2026-cı ildə tam əks istiqamətdə addım atdı. Tarix bu müqayisəni qeyd edəcək: zəif dövlət başqasının maraqları üçün müharibəyə gedir, güclü və müstəqil dövlət isə öz maraqları üçün sülhü seçir!
Akif NƏSİRLİ
