Son illərdə Türkiyədə audit, konsaltinq və maliyyə nəzarəti sahəsində baş verən proseslər artıq sırf iqtisadi və hüquqi məsələ kimi deyil, milli təhlükəsizlik və dövlət suverenliyi kontekstində qiymətləndirilir. Ankara getdikcə daha açıq şəkildə belə qənaətə gəlir ki, qlobal audit və konsaltinq şəbəkələri yalnız korporativ xidmət strukturları deyil, eyni zamanda xarici güclərin strateji məlumat toplama, iqtisadi təsir və institusional yönləndirmə alətlərinə çevrilə bilir.
Bu baxımdan Türkiyənin 2018-2026-cı illər arasında həyata keçirdiyi addımlar yeni bir dövlət yanaşmasının formalaşdığını göstərir: iqtisadi təhlükəsizlik artıq hərbi təhlükəsizlik qədər vacib hesab olunur.
2018-ci ildə Türkiyə ağır valyuta və inflyasiya böhranı ilə üzləşərkən Yeni İqtisadi Proqram çərçivəsində dövlət maliyyəsinin monitorinqi üçün xarici konsaltinq strukturlarının prosesə cəlbi planlaşdırılırdı. Xüsusilə McKinsey & Company ilə əməkdaşlıq təşəbbüsü geniş rezonans doğurdu. Lakin Prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğan bu modeli iqtisadi idarəetmənin xarici təsirə açılması kimi qiymətləndirərək təşəbbüsə sərt şəkildə müdaxilə etdi. Ankara üçün əsas təhlükə yalnız maliyyə məlumatlarının paylaşılması deyildi. Məsələ dövlətin strateji qərarvermə mexanizmlərinin xarici korporativ strukturlar vasitəsilə dolayı nəzarətə məruz qalması idi.
Beləliklə, "iqtisadi suverenlik" anlayışı ilk dəfə açıq şəkildə milli təhlükəsizlik terminologiyasına daxil edildi. Dövlət səviyyəsində belə bir yanaşma formalaşdı ki, iqtisadi məlumatlar strateji resursdur, audit infrastrukturu potensial kəşfiyyat kanalıdır, konsaltinq şəbəkələri isə geosiyasi təsir mexanizmi kimi fəaliyyət göstərə bilər.
2025-ci ildən etibarən Türkiyənin Rəqabət Qurumu artıq klassik bazar nəzarəti institutu kimi deyil, strateji iqtisadi müdafiə mexanizmi kimi fəaliyyət göstərməyə başladı. 2026-cı ilin əvvəlində başlanan genişmiqyaslı araşdırmalar bir neçə istiqamətdə paralel hücum modeli ortaya qoydu.
29 yanvar 2026-cı il tarixli qərarlarla onlarla audit və müşavirə şirkəti haqqında araşdırmalar başladıldı. Formal ittiham rəqabət pozuntuları olsa da, prosesin arxasında daha geniş təhlükəsizlik yanaşması dayanırdı. Türkiyə dövlətinin yanaşmasına görə, audit şirkətləri strateji müəssisələrin daxili məlumatlarına çıxış əldə edir, konsaltinq strukturları korporativ qərarvermə mexanizmlərinə nüfuz edir və beynəlxalq şəbəkələr məlumat axınını xarici mərkəzlərə yönləndirə bilir. Bu səbəbdən audit bazarı adi xidmət sektoru deyil, "strateji məlumat infrastrukturu" kimi qiymətləndirilməyə başlandı.
Eyni tarixdə bank, sığorta və İT sektorlarına qarşı başladılan "no-poaching" araşdırmaları da yalnız əmək bazarı pozuntusu kimi təqdim edilmədi. Ankaranın baxışına görə, maaşların süni aşağı saxlanması, yüksək ixtisaslı kadrların hərəkət imkanlarının məhdudlaşdırılması və texnoloji mütəxəssislərin xaricə yönəlməsi uzunmüddətli perspektivdə ölkənin texnoloji potensialını zəiflədən struktur diversiyası yarada bilər. Bu yanaşma Türkiyənin “beyin axını” problemini artıq sosial deyil, geosiyasi məsələ kimi gördüyünü göstərirdi.
TÜRMOB və digər peşə birlikləri ilə bağlı ortaya çıxan iddialar dövlətin diqqətini yalnız xarici şəbəkələrə deyil, onların daxildəki institusional dayaqlarına da yönəltdi. 2025-ci ildə yayımlanan daxili sənədlərdə müştərilərin müəyyən firmalara yönləndirilməsi, qeyri-rəsmi komissiya mexanizmləri və strukturlaşdırılmış vasitəçilik əlaqələri ilə bağlı məlumatların yer aldığı iddia olundu. Bununla Ankara belə nəticəyə gəldi ki, problem yalnız xarici korporasiyalar deyil, həmin strukturları legitimləşdirən yerli institusional ekosistem də təhlükəsizlik riskinin bir hissəsidir.
Türkiyənin diqqətçəkən addımlarından biri hüquqi və maliyyə təzyiqinin paralel tətbiqi oldu. Yeni modelin əsas xüsusiyyətləri yüksək həcmli antiinhisar cərimələri, audit pozuntularına görə rekord maliyyə sanksiyaları, əmək bazarı pozuntularında personal xərcləri üzərindən hesablanan cərimələr və ağırlaşdırıcı hallarda multiplikativ tətbiq mexanizmi idi. Bu yanaşmanın məqsədi yalnız cərimələmə deyil, şəbəkələrin əməliyyat dayanıqlığını zəiflətmək idi. Başqa sözlə, dövlət "tənzimləmə"dən "strateji tükətmə" modelinə keçmiş oldu.
Müzakirələrin ən vacib mərhələsi strateji müdafiə sənayesi ilə bağlı iddiaların gündəmə gəlməsi oldu. İddialara görə, müdafiə sektoruna aid həssas texnoloji məlumatlar qlobal konsaltinq strukturları ilə əlaqəli şəxslər vasitəsilə xarici şəbəkələrə ötürülüb. Bu kontekstdə ASELSAN kimi müdafiə şirkətlərinin adı çəkildi və məsələ artıq birbaşa sənaye casusluğu müstəvisinə keçdi.
Nəticədə Türkiyə dövlətinin təhlükəsizlik konsepsiyası dəyişdi: iqtisadi məlumat sızması milli təhlükəsizlik təhdidi, audit infrastrukturu potensial kəşfiyyat platforması, korporativ əlaqələr isə geosiyasi təsir kanalı kimi qiymətləndirilməyə başlandı.
Türkiyənin diqqət çəkən addımlarından biri də uzunmüddətli məhkəmə proseslərinin qarşısını almaq üçün hüquqi mexanizmlərin sərtləşdirilməsi oldu. 2025-ci ildə Konstitusiya Məhkəməsinin qəbul etdiyi qərarla Rəqabət Qurumu ilə uzlaşmaya gedən, təqsiri qəbul edən və cərimə endirimi alan şirkətlərin sonradan həmin qərarlardan məhkəməyə şikayət vermə imkanları məhdudlaşdırıldı. Bu addımın əsas məqsədi proseslərin illərlə uzadılmasının qarşısını almaq, hüquqi sistemin iqtisadi müharibə alətinə çevrilməsini məhdudlaşdırmaq və dövlətin antiinhisar əməliyyatlarını sürətləndirmək idi.
Türkiyədə baş verən proseslər region ölkələri üçün də mühüm siqnallar yaradır. Müasir dövrdə audit, konsaltinq, məlumat emalı, HR idarəçiliyi və rəqəmsal transformasiya platformaları yalnız biznes infrastrukturu deyil, həm də strateji təsir mexanizmləridir. Bu səbəbdən Azərbaycan üçün enerji, müdafiə, bank və telekommunikasiya sektorlarında məlumat axınının milli təhlükəsizlik aspektindən qiymətləndirilməsi, yerli audit və analitika məktəblərinin gücləndirilməsi, antiinhisar siyasəti ilə təhlükəsizlik strukturları arasında koordinasiya mexanizmlərinin qurulması və insan kapitalının qorunması xüsusi aktuallıq daşıya bilər.
Türkiyənin son illərdə həyata keçirdiyi siyasət göstərir ki, XXI əsrdə iqtisadi təhlükəsizlik və milli təhlükəsizlik arasında sərhədlər sürətlə aradan qalxır. Audit, konsaltinq və məlumat infrastrukturu artıq neytral texniki xidmət sahəsi kimi deyil, geosiyasi rəqabətin əsas platformalarından biri kimi qiymətləndirilir. Ankaranın modeli klassik antiinhisar siyasətindən daha geniş məna daşıyır: bu, dövlətin strateji məlumat axınları üzərində nəzarəti bərpa etməyə yönəlmiş iqtisadi suverenlik doktrinasıdır.
Akif NƏSİRLİ
