ABŞ-ın Yaxın Şərq siyasətinə baxanda enerji məsələsinin həmişə əsas faktorlardan biri olduğu görünür. Çünki dünya iqtisadiyyatı uzun illər Körfəz neftindən asılı olub və bu bölgəyə nəzarət qlobal təsir deməkdir. İndi ABŞ əvvəlki kimi neft idxalçısı deyil, indi o, böyük ixracatçıya çevrilib. Bu dəyişiklik Vaşinqtonun regiona baxışını da dəyişib. Artıq məqsəd yalnız enerji təhlükəsizliyi yox, həm də enerji bazarına təsir imkanını qorumaqdır.
İran isə ABŞ və İsrail üçün təkcə enerji məsələsi deyil. İran Yaxın Şərqdə ABŞ təsirinə qarşı duran əsas regional güclərdən biri sayılır. Tehran həm hərbi qruplar üzərindən təsir qurur, həm də Hörmüz boğazı kimi strateji nöqtələrə yaxın yerləşir. Dünya neftinin böyük hissəsi həmin marşrutdan keçir. Orada hər hansı böhran yarananda bazar dərhal reaksiya verir və qiymətlər yüksəlir.
Belə vəziyyət ABŞ enerji şirkətləri üçün fürsət yarada bilir. Çünki Avropa və Asiya ölkələri riskli bölgədən asılılığı azaltmağa çalışanda alternativ mənbələrə yönəlirlər. ABŞ LNG-si və şist nefti burada ön plana çıxır. Xüsusilə Rusiya-Ukrayna müharibəsindən sonra Avropanın ABŞ qazına daha çox bağlanması bunun nümunəsidir. Yəni geosiyasi böhranların enerji bazarını yenidən formalaşdırdığı faktdır.
Amma “Körfəz ölkələrini sıradan çıxarmaq” tezisi tam uyğun gəlmir. ABŞ-ın Səudiyyə Ərəbistanı, BƏƏ və Qətərlə çox böyük silah, maliyyə və enerji əməkdaşlığı var. ABŞ dollarının qlobal enerji ticarətində dominant qalması da uzun illər bu münasibətlər üzərində qurulub. Əgər Körfəz tam destabilizasiya olunsa, bu, ABŞ iqtisadiyyatına və qlobal bazarlara da ağır zərbə vura bilər.
Burada daha mürəkkəb mənzərə var. ABŞ bir tərəfdən regiondakı müttəfiqlərini qorumağa çalışır, digər tərəfdən isə böhranların yaratdığı iqtisadi və geosiyasi üstünlüklərdən istifadə edir. Yəni Vaşinqton üçün ideal vəziyyət tam dağıntı yox, idarə oluna bilən balansdır. Nə İranın həddindən artıq güclənməsi, nə də Körfəz monarxiyalarının tam zəifləməsi ABŞ maraqlarına tam uyğun gəlir.
Digər vacib məsələ isə Çin faktorudur. Çin dünyanın ən böyük enerji idxalçılarından biridir və Körfəz neftindən ciddi asılıdır. ABŞ isə qlobal enerji marşrutlarına təsir imkanını saxlayaraq Çin üzərində də strateji təzyiq aləti əldə etmiş olur. Buna görə Yaxın Şərq artıq sadəcə neft məsələsi deyil, böyük güclərin rəqabət meydanıdır.
İsrail faktorunu da ayrıca nəzərə almaq lazımdır. İsrail İranı öz təhlükəsizliyi üçün əsas təhdid hesab edir. ABŞ-də isə həm strateji, həm siyasi, həm də daxili lobbi səbəblərinə görə İsrailə güclü dəstək mövcuddur. Buna görə İranla gərginlik təkcə enerji maraqları ilə izah edilmir.
Nəticədə belə demək daha doğru olar: enerji maraqları bu qarşıdurmanın vacib hissəsidir və ABŞ yaranan böhranlardan öz enerji sektorunu gücləndirmək üçün istifadə edə bilər. Amma prosesin arxasında yalnız neft satışı yox, təhlükəsizlik, regional hegemonluq, Çin-Rusiya rəqabəti, dollar sistemi və qlobal təsir uğrunda daha geniş strateji mübarizə dayanır.
Akif NƏSİRLİ
