Türkiyə-İsrail münasibətləri son üç ildə diplomatik normallaşmanın astanasından hərbi qarşıdurma riskinin danışıldığı bir nöqtəyə gəlib. Liderlərin siyasi atışmaları davam edərkən, iki ölkənin hərbi olaraq üz-üzə gəlmə ehtimalı da gündəmdədir.
İsrail baş naziri Benyamin Netanyahu daha əvvəl etdiyi bir sosial media paylaşımında prezident Rəcəb Tayyip Ərdoğanı İrandakı "terror rejiminə" kömək etməkdə və "öz kürd vətəndaşlarını qətlə yetirməkdə" ittiham edib. Ərdoğan isə aprelin 15-də TBMM-də çıxışı zamanı bildirib: "Əllərinə və üzlərinə yapışmış 73 min qəzzalının qanını görməzlikdən gələrək, utanmadan kürd qardaşlarımız üzərindən ölkəmizə iftira atırlar".
Son prosesləri BBC-yə dəyərləndirən ekspertlər Türkiyə və İsrailin üz-üzə gəlmə riskinin "heç vaxt olmadığı qədər yüksək" olduğunu, lakin tərəflərin mümkün münaqişələrin qarşısını almaq üçün səy göstərdiyini bildirir. Türkiyə və İsrail arasındakı siyasi atışmalar HƏMAS-ın 7 oktyabr 2023-cü ildə İsrailə qarşı hücumları və sonrasında İsrailin Qəzzada başlatdığı hərbi əməliyyatdan sonra kəskinləşdi. Son üç ildə verilən sərt bəyanat və ittihamlarla yanaşı, diplomatik normallaşma təxirə salındı və Türkiyə İsrail ilə ticarəti kəsdiyini açıqladı. İzmir Xətib Çələbi Universitetinin Beynəlxalq Əlaqələr fakültəsinin dosenti Tuğçe Ersoy iki ölkə arasındakı prosesi "daxili siyasətin xarici siyasəti girov götürməsi" kimi xarakterizə edir: "Bu qarşılıqlı sərtləşmə, qarşıdurma və ritorika hər iki tərəf üçün əslində daxili siyasətdə yanacaq funksiyasını yerinə yetirir. Netanyahu əslində sərt və münaqişəli bir profil cızaraq daxili siyasi mövqeyini bir növ konsolidə etməyə çalışır. Türkiyə cəbhəsində də əslində bu, regional liderlik iddiası ilə bağlıdır". "İsraildə toqquşan kimliklər: fələstinlilər və yəhudilər" kitabının da müəllifi olan Ersoy Türkiyə və İsrailin bir-birini "regional status-kvonu qeyri-sabitləşdirən aktorlar" kimi gördüyünü deyir və iki ölkə arasındakı mövcud vəziyyəti belə dəyərləndirir: "Biz Türkiyə-İsrail münasibətlərini həmişə "soyuq sülh" adlandırardıq. İndi isə "soyuq rəqabət" görürük". İsrailli keçmiş diplomat Alon Pinkas isə Benyamin Netanyahunun Türkiyəni rəqib göstərən sözlərinin "təhlükəli" olduğunu deyir. 2000-2004-cü illər arasında İsrailin Nyu-Yorkdakı baş konsulu olmuş, Şlomo Ben-Ami və David Levi kimi keçmiş İsrail xarici işlər nazirlərinin xüsusi katibliyini etmiş Pinkas deyir: "Bu ritorika çox təhlükəlidir, xüsusilə də cənab Ərdoğanın təxribatçı sözlərlə cavab verərək vəziyyəti daha da pisləşdirməsi səbəbindən". Londondakı "City St. George's" Universitetinin Beynəlxalq Əlaqələr professoru Amnon Aran da siyasi atışmaların daxili siyasətə yönəldiyini müdafiə edir: "Türkiyə və prezident Ərdoğan baxımından bu ritorika AKP-nin ideoloji dəstək bazasına yönəlib. Baş nazir Netanyahu da bənzər şəkildə ifrat sağçı tərəfdarlarını bəsləyən və dəstəkləyən bir ritorikadan istifadə edir". "Soyuq müharibənin bitməsindən bəri İsrail xarici siyasəti" kitabının müəllifi olan Aran qarşılıqlı münasibətlərin 2010-2016-cı illər arasındakı Mavi Mərmərə böhranından bəri ən pis nöqtədə olduğunu iddia edir və əlavə edir: "Məncə, həm baş nazir Netanyahu, həm də Prezident Ərdoğan sərt ritorikaları ilə kifayət qədər məsuliyyətsiz davranırlar. Bu cür ritorikalar yalnız iki ölkə arasındakı münaqişə ehtimalını artırır və qızışdırır".
Ekspertlər Türkiyə və İsrail arasında mümkün bir münaqişənin iki ölkənin özləri üçün müəyyən etdikləri nüfuz dairələrinin kəsişdiyi nöqtələrdə baş verə biləcəyini deyir. Tuğçe Ersoy deyir: "Türkiyə ilə İsrailin üz-üzə gəlmə riski heç vaxt olmadığı qədər yüksəkdir". Ersoy genişmiqyaslı müharibə ehtimalının az olduğuna, lakin rəqabətin getdikcə kəskinləşdiyinə diqqət çəkir və xüsusilə Suriya, Kipr və Şərqi Aralıq dənizinə işarə edir: "Burada qarşılıqlı ox yaratmaq səyi görürük. Deyə bilərik ki, iki ölkə bir-birinə qarşı geosiyasi qalxan yaratmağa çalışır. İsrailin strategiya sənədlərində Türkiyə artıq düşmən kateqoriyasına keçdi, bu da bir həqiqətdir". Amnon Aran isə bunları bildirir: "Hərbi münaqişə ehtimalının keçmişlə müqayisədə artdığını düşünürəm, lakin eyni zamanda hələ də bundan qaçmaq mümkündür". Aran Suriya xüsusunda Türk və İsrail hərbi nümayəndə heyətləri arasında 2025-ci ildə Azərbaycanda keçirilən münaqişəsizlik mexanizmi görüşlərinə diqqət çəkir: "Anladığım qədər, ən azından hərbi səviyyədə münaqişəyə səbəb ola biləcək hər cür qəza və ya yanlış hesablamadan qaçmaq cəhdləri var". Aran İsrailin Türkiyəyə yanaşması barədə bunları deyir: "Türkiyə İsrail hökuməti və İsrail ordusundakı siyasi və hərbi elitaların böyük hissəsi tərəfindən getdikcə düşmənləşən və təhlükəli bir güc kimi görülür". Keçmiş diplomat Alon Pinkas isə bu nümunəni verir: "Türk donanmasının Qəzza və ya Livana gedən humanitar gəmiləri müşayiət etdiyini düşünün. İsrail donanmasından gəmilər bu donanmaya müdaxilə etməyə çalışsa, Türk gəmiləri atəş açsa və İsrail gəmiləri qarşılıq versə, kiçik miqyaslı bir müharibə çıxa bilər. Amma bunun olacağını zənn etmirəm". Alon Pinkas Türkiyə və İsrail ordularının siyasətçilərlə müqayisədə daha "sağlam düşüncəli" olduğunu müdafiə edir. Pinkas bununla bərabər Suriyada iki ölkə qırıcılarının üz-üzə gələ biləcəyi bənzər bir hadisənin müharibəyə yol açacaq bir "kabus ssenarisi" olacağını vurğulayır və əlavə edir: "Bunun haqqında məlumatım yoxdur, amma İsrailin kəşfiyyat təşkilatı Mossad ilə Türkiyə xarici və hərbi kəşfiyyatının mütəmadi təmasda olduğunu öyrənsəm, təəccüblənmərəm".
Samirə SƏFƏROVA
