Akif Nəsirli: “Standartların tətbiqi üçün dövlət qurumlarının vahid texniki qaydalar hazırlaması, marketlərə nəzarət etməsi və istehlakçı hüquqlarını daha sərt qoruması lazımdır”
Yumurta qida rasionumuzda yer tutan ən vacib məhsullardan biridir. Məhsullar arasında daha çox tələbat olan yumurtanın qiymət statdartlarının olmaması ciddi problemlər yaradır. Yumurtanın qiymətində kəskin ziddiyyət olması da standartların tətbiq olunmaması ilə əlaqədardır.
Ölçüsündən, həcmindən aslı olaraq yumurtanın standartı olmalıdır. Çünki artıq tarixə qovuşmuş Sovet dövründə belə yumurtanın standartlar vardı. Bu gün də bütün Qərb ölkələrində də bu məhsulun konkret standartları var. Məsələn, ölçüsündən aslı olaraq yumurtaya qiymət qoyulur. Təbii ki, yumurtaların hamısı eyni ölçüdə olmur. Ona görə, sovet dövründə də standartlar müəyyənləşdirilmişdi ki, böyük və kiçik ölçülü yumurtaların qiymətində ədalətsizlik olmasın. Bu üzdən yumurta ya çəki ilə satılmalıdır, ya da böyüklərin bir, kiçiklərində də fərqli bir qiyməti olmalıdır. Amma təəssüf ki, Azərbaycanda ölçüsündən aslı olmayaraq yumurtaların hamısı eyni qiymətədədir, kiçik ölçülü də, böyük ölçülü də yumurta tutalım, 40-50 qəpiyə satlır. Özü də əsasən “kənd yumurtası” adı ilə.
Belə görsənir ki, bu sahədə Azərbaycanın ya standartları yoxdur, ya da olan standartlar nəzərə alınmır. Standart yoxdursa bu çox pisdir. Qeyd etdiyimiz kimi dünyanın hər yerində standart mövcuddur və yumurtanın ölçüsündən aslı olaraq qiymət standartları var, bizdə də bu müəyyən olunmalıdır. Əks halda bu istehlakçının hüquqlarını pozulur.
Araşdırmamız göstərir ki, Azərbaycanda yumurtanın qiymət standartı (vahid qiyməti) rəsmi olaraq müəyyən edilməsə də, bazardakı təklif və tələbə, eləcə də yem qiymətlərinə görə formalaşır. 2025-2026-cı illərin məlumatlarına əsasən, yumurtanın qiymət və standartları aşağıdakı kimidir:
Mağazalarda və marketlərdə broyler yumurtasının 1 ədədinin qiyməti təxminən 20 qəpik civarında dəyişir.
Fabrikdən çıxış qiyməti daha aşağı olsa da, pərakəndə satışda qiymətlər daha yüksək olur.
Bazarda 10-luq və 30-luq (krat) qablaşdırmalar ən yayqın standartlardır.
Yem məhsullarının qiyməti yumurtanın son satış qiymətinə birbaşa təsir edir. Bu mətbuatdan əldə edilən məlumatdır.
Liberal İqtisadçılar Birliyinin sədri Akif Nəsirli baki-xeber.com-a bildirdi ki, dünyada yumurta satışında həqiqətən müəyyən standartlar mövcuddur. “Bir çox ölkədə yumurtalar ölçüsünə və çəkisinə görə “S”, “M”, “L”, “XL” kimi kateqoriyalara bölünür və qiymət də buna uyğun dəyişir. Avropa ölkələrində, məsələn, həm yumurtanın çəkisi, həm də istehsal üsulu qablaşdırmada göstərilir. Bu sistem alıcının nə aldığını daha dəqiq bilməsinə kömək edir”.
A.Nəsirlinin sözlərinə görə, Azərbaycanda isə bazar daha fərqli formalaşıb, burada yumurta çox vaxt ədəd ilə satılır və ölçü standartları vahid şəkildə tətbiq edilmir: “Nəticədə iri və xırda yumurtanın eyni qiymətə yaxın satılması alıcılarda narazılıq yaradır. Bu vəziyyətin səbəbi təkcə istehsalçılar deyil, həm də bazara nəzarət və standartlaşdırma mexanizmlərinin zəif olması ilə bağlıdır.
“Kim imkan vermir?” sualı isə daha çox iqtisadi və inzibati məsələdir. Standartların tətbiqi üçün dövlət qurumlarının vahid texniki qaydalar hazırlaması, marketlərə nəzarət etməsi və istehlakçı hüquqlarını daha sərt qoruması lazımdır. Əgər bazarda böyük istehsalçılar dominant mövqedədirsə, onlar mövcud sistemi dəyişməyə maraqlı olmaya bilərlər. Çünki qeyri-şəffaf qiymət forması daha çox qazanc imkanı yarada bilir. Amma bunu konkret olaraq yalnız bir şirkət və ya qrupun “qarşısını alması” kimi təqdim etmək üçün rəsmi sübut və araşdırma lazımdır.
Yəni problem daha çox bazar qaydalarının tam formalaşmaması, nəzarətin zəifliyi və istehlakçı məlumatlandırmasının yetərli olmaması ilə əlaqələndirilir. Azərbaycanda yumurta ilə bağlı dövlət standartları mövcuddur. Hazırda “Ərzaq üçün toyuq yumurtası. Texniki şərtlər” adlı AZS 078:2024 standartı qüvvədədir. Bu standartda yumurtaların keyfiyyət göstəriciləri, saxlanma müddəti, qablaşdırılması, markalanması və çəkisinə görə kateqoriyaları müəyyən edilir.
Yəni rəsmi olaraq yumurtaların ölçü və çəkiyə görə fərqləndirilməsi sistemi var. Praktikada isə bu standartların marketlərdə və satış şəbəkələrində tam və vahid şəkildə tətbiq olunmaması ilə bağlı narazılıqlar yaranır. Məsələn, bəzi ölkələrdə alıcı qablaşdırmada “M”, “L”, “XL” və ya konkret qram aralığını açıq görür və qiymət də buna uyğun dəyişir. Azərbaycanda isə çox vaxt yumurta sadəcə ədəd ilə satılır və ölçü fərqləri alıcıya tam aydın göstərilmir”.
A.Nəsirli vurğuladı ki, bəzi istehsalçılar “C1”, “C0” kimi işarələrdən istifadə edir. Ekspertin sözlərinə görə, bunlar yumurtanın çəki kateqoriyasını göstərir. O, qeyd edti ki, məsələn, “C0” daha iri, “C1” isə bir qədər kiçik ölçülü yumurta sayılır.
İradə SARIYEVA
