Əli Orucov: "TRİPP layihəsi kağız üzərində qalmamalıdır"
ABŞ Dövlət Departamenti və ABŞ İnkişaf Maliyyə Korporasiyasının nümayəndələrindən ibarət heyət Ermənistana səfər edib. Səfərin məqsədi TRIPP (“Beynəlxalq Sülh və Rifah üçün Tramp Yolu”) layihəsinin icrası ilə bağlı işlərin gedişini müzakirə etmək olub.
Nümayəndə heyəti Ermənistan baş nazirinin müavini Mher Qriqoryan ilə görüş keçirib. Görüşdə Ermənistan tərəfi ABŞ-a 8 avqust 2025-ci ildə Vaşinqton Sülh Zirvəsinin təşkilinə görə təşəkkür edib və TRIPP layihəsinin ardıcıl həyata keçirilməsinin vacibliyini vurğulayıb. Tərəflər layihənin icrası ilə bağlı əməliyyat və hüquqi məsələləri də müzakirə edərək müəyyən razılıqlar əldə ediblər. Bu səfər nə deməkdir, Amerika həqiqətən TRİPP-lə maraqlanır, yoxsa bu ad altında Paşinyana seçkiqabağı dəstək verir? ABŞ Dövlət Departamenti və İnkişaf Maliyyə Korporasiyasının Ermənistana səfəri iki məqsədi eyni anda daşıyır. Birinci tərəf real maraqdır. TRIPP layihəsi Vaşinqton üçün Cənubi Qafqazda nəqliyyat və enerji dəhlizlərinə daxil olmaq, Rusiya və İranın təsirini azaltmaq, Zəngəzur marşrutunda söz sahibi olmaq imkanıdır. ABŞ bu layihə vasitəsilə regionda iqtisadi mövcudluğunu gücləndirmək, Türkiyə-Azərbaycan-Ermənistan xəttində kommunikasiyaların açılmasından pay almaq istəyir. İnkişaf Maliyyə Korporasiyasının heyətdə olması da göstərir ki, söhbət yalnız bəyanatdan yox, real pul və investisiya mexanizmlərindən gedir. İkinci tərəf siyasi siqnaldır. Səfər parlament seçkiləri ərəfəsinə düşür və Paşinyan hökumətinə açıq dəstək kimi oxunur. Vaşinqton Zirvəsinə təşəkkür, layihənin “ardıcıl icrası” vurğusu və yüksək səviyyəli görüş İrəvana mesajdır ki, ABŞ Paşinyanın Qərbə inteqrasiya xəttini dəstəkləyir. Bu, seçiciyə də təsir edir. ABŞ Paşinyana göstərir ki, “sən bizim tərəfimizdə qal, biz də iqtisadi və diplomatik dəstək verəcəyik”. Yəni bunlar bir-birini istisna etmir. Amerika həm TRIPP ilə doğrudan maraqlanır, çünki bu onun regionda geosiyasi və iqtisadi maraqlarına uyğundur, həm də bu layihəni Paşinyanın seçkiqabağı mövqeyini gücləndirmək üçün alət kimi istifadə edir. Paşinyan qalarsa layihə irəliləyəcək, uduzsa Vaşinqtonun planları çətinləşəcək. Ona görə səfər həm investisiya danışıqları, həm də siyasi dəstək xarakteri daşıyır. Siyasi şərhçi Əli Orucovun fikrincə, ötən il avqustun 8-də Ağ Evdə ABŞ prezidenti Donald Trumpın təşəbbüsü ilə Azərbaycan prezidenti Ilham Əliyev və Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan arasında diplomatik münasibətlərin qurulması, sülh sazişinin paraflanması və Beynəlxalq Sülh və Rifah üçün “TRİPP yolu” layihəsinin imzalanması regionda yeni mərhələnin başlanğıcı olub. “Bakı-Xəbər” nəşrinə açıqlama verən siyasi şərhçi bildirib ki, bu proses Bakının növbəti diplomatik uğuru kimi qiymətləndirilə bilər. Onun sözlərinə görə, sənədin imzalanmasından dərhal sonra İran sərt, Rusiya isə ilkin mərhələdə daha yumşaq etiraz nümayiş etdirsə də, sonrakı dövrdə Moskvanın layihəyə münasibəti daha da sərtləşib və İrəvana müəyyən xəbərdarlıqlar edilib. Əli Orucov hesab edir ki, Cənubi Qafqaz uğrunda böyük güclər arasında rəqabət getdikcə dərinləşir və bu vəziyyət region ölkələrini daha çevik, praqmatik və balanslı siyasət yürütməyə məcbur edir. O vurğulayıb ki, region yenidən qarşıdurma və münaqişə meydanına çevrilməməlidir. Siyasi şərhçi Ermənistanda hakimiyyətin zəif olduğunu, ölkənin xarici güclərdən, xüsusilə Rusiyadan ciddi asılı vəziyyətdə qaldığını bildirib. Onun fikrincə, bu amillər sistemli və qətiyyətli addımların atılmasına mane olur. Parlament seçkiləri ərəfəsində erməni cəmiyyətində parçalanmaların və daxili ziddiyyətlərin artmasının Kremlin maraqlarına uyğun olduğu qeyd edilib. Əli Orucovun sözlərinə görə, TRİPP layihəsi yalnız siyasi sənəd olaraq qalmamalıdır. O bildirib ki, layihə Orta Dəhlizin mühüm hissəsi hesab edilən və Azərbaycanın tarixi adı ilə təqdim etdiyi Zəngəzur dəhlizinin tərkib hissəsidir. Bu nəqliyyat xəttinin Asiyanı Avropa ilə birləşdirəcəyini deyən şərhçi, layihənin təkcə yük və sərnişin daşımaları deyil, həm də iqtisadi, ticari, mədəni və təhlükəsizlik inteqrasiyasını sürətləndirəcəyini vurğulayıb. Onun fikrincə, layihənin reallaşması Ermənistanın beynəlxalq əhəmiyyətini artıracaq və ölkəyə iqtisadi dividendlər qazandıracaq. Əli Orucov əlavə edib ki, ABŞ Rusiyanın Ermənistanda hakimiyyət dəyişikliyi planlarını diqqətlə izləyir və Nikol Pashinyanın zəifləməsinin Vaşinqtonun regiondakı təsir imkanlarına mənfi təsir göstərə biləcəyini nəzərə alır. Siyasi şərhçi hesab edir ki, ABŞ və Qərb Paşinyana dəstəyini davam etdirəcək. O bildirib ki, TRİPP layihəsinin yaxın zamanda reallaşması üçün artıq hazırlıq işlərinə başlanılıb, maliyyə və texniki məsələlərin böyük hissəsi razılaşdırılıb. Əli Orucovun qənaətincə, bu, ABŞ-ın regiondakı maraqlarını qorumaqda israrlı olduğunu göstərir.
Akif NƏSİRLİ
