Azər Həsrət: "Ermənistan artıq Rusiyanın vassalı olmaq istəmir"
Vladimir Putinin Ermənistana “ya Avropa İttifaqı, ya da Rusiya ilə tərəfdaşlıq” çağırışı diplomatik şərhdən çox, birbaşa siyasi təzyiq siqnalıdır. O, Ukrayna nümunəsini xatırlatmaqla İrəvana ikili inteqrasiyanın mümkünsüz olduğunu göstərir və seçki ərəfəsində cəmiyyətə seçim xərclərini xatırladır.
Moskvanın İrəvan üzərində üç əsas təsir aləti var. Birincisi Avrasiya İqtisadi İttifaqıdır. Ermənistanın xarici ticarətinin üçdə birindən çoxu Rusiya və Aİİ ölkələrinin payına düşür. İxracın böyük hissəsi Rusiya bazarına bağlıdır. Aİİ-dən çıxmaq gömrük rüsumlarının bərpası, miqrant pul köçürmələrinin azalması və logistikanın pozulması deməkdir. İkincisi enerji asılılığıdır. Ermənistan qazının hamısını Rusiyadan alır və qiymət bazardan ucuzdur. Qazpaylayıcı şəbəkə, atom stansiyasının yanacağı və idarə edilməsi də Moskvanın nəzarətindədir. Qaz tarifinə istənilən müdaxilə dərhal əhaliyə və büdcəyə təsir edir. Üçüncüsü təhlükəsizlikdir. Gümrüdəki Rusiya hərbi bazası, sərhəd qoşunları və KTMT üzvlüyü hələ də Ermənistan üçün əsas təminat sayılır. Qarabağ müharibəsindən sonra bu qarant zəifləsə də, Türkiyə və Azərbaycan amili İrəvanı Moskvadan tam ayrılmağa qoymur.
Bu rıçaqlar Putinin "seçim et" tələbini gücləndirir. Ukrayna 2014-cü ildə Aİ ilə assosiasiya sazişi imzalayanda Rusiya ticarət müharibəsi, qaz qiyməti və Krım məsələsini işə saldı. Gürcüstan NATO-ya yaxınlaşanda embarqo və müharibə gördü. Moldova Aİ yolunu seçəndə Dnestryanı məsələsi və qaz təzyiqi ortaya çıxdı. Moskva postsovet məkanında Qərbə inteqrasiyanın cavabsız qalmadığını nümayiş etdirir.
Paşinyan isə geri çəkilmək istəmir. 2020-ci il müharibəsi və 2023-cü ildə Qarabağın itirilməsi cəmiyyətdə "Rusiya bizi qoruya bilmir" fikrini gücləndirdi. KTMT-nin susqunluğu, sülhməramlıların passivliyi İrəvanı alternativ axtarmağa məcbur etdi. Nəticədə Aİ müşahidə missiyası gəldi, Fransa ilə hərbi əməkdaşlıq başladı, ABŞ ilə təlimlər keçirildi, Roma Statutu ratifikasiya olundu. İqtisadi sahədə də Aİ ilə ticarət son iki ildə iki dəfə artıb. Brüssel Ermənistana 270 milyon avroluq dəstək paketi təklif edib. Viza liberallaşması danışıqları gedir.
Lakin tam Qərbə dönüş hələ real deyil. Ermənistan iqtisadiyyatı Rusiya transferlərindən ciddi asılıdır. Son illər Rusiyadan gələn pul köçürmələri ÜDM-in 12-14 faizini təşkil edir. Rusiyada iki milyondan çox erməni miqrant var. Onların geri göndərilməsi ölkədə sosial gərginlik yaradar. Üstəlik Aİ Ermənistana təhlükəsizlik zəmanəti vermir. Fransa silah satır, amma Gümrü bazasını əvəz edə bilmir. Üzvlük perspektivi isə onilliklərlə uzaqdadır.
Putinin referendum təklifi də təsadüfi deyil. Bu, məsuliyyəti Paşinyanın üzərindən götürüb xalqın üstünə atmaq cəhdidir. Sorğular göstərir ki, əhalinin 40 faizi Aİ üzvlüyünü dəstəkləyir, amma 60 faizdən çoxu Rusiya ilə münasibətlərin pozulmasından ehtiyat edir. Seçki ərəfəsində bu dilemmanı qabartmaq hakimiyyəti çətin duruma salır. Referendumda xalq Aİ-ni seçsə Moskva bunu düşmən addımı sayacaq. Rusiyanı seçsə Paşinyan Qərbdə dəstəyini itirəcək.
Bu şəraitdə ən real addım balans siyasətinin davam etməsidir. Paşinyan ritorikada Avropaya yaxınlaşacaq, sazişlər imzalayacaq, viza rejimini yumşaltmağa çalışacaq. Amma praktikada Aİİ-dən çıxmayacaq, Rusiya bazasını bağlamayacaq, qaz müqaviləsini ləğv etməyəcək. Moskva da Ermənistanı Ukrayna kimi sərt cəzalandırmağa tələsmir, çünki Cənubi Qafqazda son dayağını itirmək istəmir. Əvəzində qaz qiyməti, miqrant məsələsi, ticarət məhdudiyyətləri ilə təzyiqi dozalı şəkildə artıracaq.
Putinin çıxışı klassik məcburi seçim doktrinasıdır. Məqsəd İrəvanı qorxutmaq, cəmiyyəti parçalamaq və Paşinyanın manevr imkanını azaltmaqdır. Qısa müddətdə bu təzyiq addımları ləngidə bilər. Uzun müddətdə isə Ermənistanın Qərbə yönəlməsini tam dayandıra bilməyəcək. Çünki 2020-ci ildən sonra İrəvan üçün əsas nəticə budur ki, Rusiyadan asılılıq təhlükəsizlik gətirmir, əksinə, risk yaradır. Ona görə Paşinyan kursdan dönməyəcək, amma Moskva ilə kəskin qırılmaya da getməyəcək. Ermənistan yaxın illərdə həm Aİ ilə yaxınlaşmağı, həm də Rusiya ilə açıq qarşıdurmadan yayınmağı davam etdirəcək. Bu, Gürcüstan və Moldovanın keçdiyi yola bənzəyir, fərq ondadır ki, Ermənistanın coğrafiyası daha risklidir və səhvin bədəli daha ağırdır.
Siyasi şərhçi Azər Həsrət "Bakı-Xəbər" qəzetinə açıqlamasında bildirdi ki, Paşinyana və ya Ermənistana yönəlik təhdidlər heç bir nəticə verməyəcək. Onun sözlərinə görə, Ermənistan həqiqətən yorulub və heç bir ehtiyacı olmadan Rusiyanın dəstəyi və fitnəsi ilə Azərbaycan torpaqlarını işğal etmişdi. Uzun illər həmin torpaqları işğal altında saxlayaraq çox ağır bir yükün altına girmişdi.
İndi Ermənistan o yükdən azad olub və faktiki olaraq bir dövlət kimi özünü təsdiq etməsi üçün imkan qazanıb. Belə bir şəraitdə Putinin təhdidlər yağdırması heç nəyi dəyişməyəcək. Üstəlik, Ermənistan artıq öz yolunu müəyyənləşdirib. Rusiyadan birdəfəlik qopmaq, onun himayəsindən çıxmaq istəyir. Ermənistan Rusiyanın təşəbbüsü ilə qurulmuş, ona aid hesab edilən bütün təşkilatlardan uzaqlaşmaq istəyir.
Ekspert əmindir ki, bu seçkidən sonrakı mərhələdə Ermənistan öz ərazisindən Rusiyanın hərbi bazasını da çıxaracaq, ardınca KTMT-dən çıxmağa başlayacaq, daha sonra MDB-dən, Aİ-dən və bu kimi digər təşkilatlardan uzaqlaşacaq. Yəni Ermənistan açıq şəkildə bəyan edib ki, yolumuz Avropayadır. Bu, əslində bizim üçün də faydalı bir meyldir. O baxımdan ekspert düşünür ki, Putinin bu cür hədələri heç bir işə yaramayacaq.
Onun fikrincə, əlbəttə, Ermənistan seçim etməkdə sərbəstdir, bunun üçün Moskvadan icazə almalı deyil. Putin də anlamalıdır ki, artıq Ermənistan onun dediyi kimi Rusiya imperiyasının vassalı olmaq istəmir. Rusiyanın qurduğu süni Ermənistan dövləti bütün mövcudluğu dövründə yalnız Moskvanın zülmünü çəkməli olub. Ona görə də Ermənistan bu gün Rusiyadan uzaqlaşır və bu təhdidlər heç bir fayda verməyəcək.
Dəniz NƏSİRLİ
