Abutalıb Səmədov: "Göz qabağındadır ki, sülhə gəlmək, hər iki tərəfi qane edən variant tapmaq qeyri-mümkündür"
Donald Trampın 8 aprel tarixində İranla bağlı sərt ritorikadan geri çəkilməsi bir sıra suallar doğurur. Əgər əvvəlcə “İranı yer üzündən silmək” və “daş dövrünə qaytarmaq” kimi kəskin bəyanatlar səsləndirilirdisə, sonradan daha yumşaq mövqeyə keçidin səbəbi nə idi? Bu dəyişiklik hərbi risklərin real qiymətləndirilməsi, mümkün əks zərbələrdən çəkinmə, yoxsa daha geniş geosiyasi və daxili siyasi hesablamalarla bağlı idi?
Bu kontekstdə əsas müzakirə mövzusu ondan ibarətdir ki, ABŞ rəhbərliyi üçün seçim nə idi: eskalasiyanı davam etdirərək daha geniş müharibə riskini qəbul etmək, yoxsa gərginliyi azaltmaq hesabına daha praqmatik nəticəyə üstünlük vermək. Bu qərarın arxasında duran motivasiyalar - hərbi, siyasi və strateji amillər məsələnin mahiyyətini anlamaq üçün əsas açardır.
Politoloq Abutalıb Səmədov "Bakı-Xəbər" qəzetinə açıqlamasında bildirdi ki, Trampın verdiyi ultimatumun bitməsinə bir neçə saat qalmış atəşkəs haqqında razılaşmanın imzalanması böyük əksəriyyət üçün gözlənilməz oldu. Çünki hər iki tərəf bərk mövqe tutmuşdu və heç birinin geri çəkiləcəyini güman etmək mümkün deyildi. Sonda kim geri çəkildi, o da məlum deyil.
İran özünü qalib elan edir, 10 şərt irəli sürdüyünü deyir və Trampın bu şərtləri qəbul etdiyini bildirir. ABŞ prezidentinin mətbuat katibi isə özlərinin qalib gəldiyini, İranın atəşkəs üçün diz çökdüyünü iddia edir. Eyni zamanda Tramp və onun ətrafında olan şəxslər deyir ki, İranın şərtləri qəbul olunmayıb və bildirirlər ki, qəbul edilən şərtlər tamamilə başqa şərtlərdir.
Başqa nə şərtlər ola bilər? İranın şərtləri dəyişməzdir. O şərtlərin qəbul edilməsi isə ABŞ-ın məğlubiyyətinin sübutudur. Əgər mətbuatda elan edilən şərtlər - İraq, Livan və Yəməndə döyüşlərin tam dayandırılması - regional münaqişələrə son qoyulması, İrana qarşı müharibənin tam və daimi bitməsi, regiondakı bütün münaqişələrin bitməsi, Hörmüz boğazının yenidən açılması – gəmiçilik üçün, Hörmüz boğazında təhlükəsiz naviqasiya üçün protokolun yaradılması, İranın tikintisi və bərpası üçün tam təzminatın ödənməsi, İrana qarşı bütün sanksiyaların qaldırılması, İrana məxsus dondurulmuş aktivlərin qaytarılması, İranın nüvə silahı sahibi olmamaq qərarının qəbul edilməsi və bütün cəbhələrdə dərhal atəşkəsin qüvvəyə minməsi şərtlər qəbul edilməyibsə, bəs hansı şərtlər qəbul edilib ki, onun əsasında danışıqlar aparılacaq?
Ekspert hesab edir ki, bu danışıqlarda razılığa gəlmək mümkün olmayacaq: "Hər iki tərəf özünü haqlı və qalib sayır və güzəştə getmək fikirləri yoxdur. Elə isə, razılığa gəlmək necə mümkün ola bilər?
Nədən ABŞ prezidenti bəyan etdiyi planlardan imtina etdi? Məlumdur ki, Tramp elektrik stansiyalarının, energetika və infrastruktur obyektlərinin sıradan çıxarılacağını bəyan etmişdi. İran da bunun qarşısını almaq üçün vətəndaşlara müraciət edərək onları canlı qalxan olmağa dəvət etdi. Strateji obyektlərin ətrafında dinc əhali canlı qalxan hazırladı. Həmin obyektlərin bombalanması on minlərlə insanın həyatına son qoymaq deməkdir. ABŞ buna görə geri çəkildimi, danışıqlara gedərək zərbəni gözlənilməz anda vurmaq qərarına gəldimi? Yoxsa əlavə qüvvələrin Fars Körfəzinə gətirilməsinə ehtiyac var? Bu müddətdə sursat daşınmalıdırmı? Hərçənd, bu cür addımların atıldığı deyilir. Yəni əlavə qüvvələr İran ətrafında toplanır.
Bir tərəfdə bu addımlar, digər tərəfdən də tutulan mövqe, verilən vədlər göstərir ki, müharibə hələ bitməyib. Çox güman ki, tərəflər danışıqları uzatmaq yolunu seçəcəklər, yəni iki həftəyə hansısa razılığa gəlmək, əlbəttə, qeyri-mümkündür. ABŞ İranın şərtlərini qəbul etsə belə, bunu zamana yaymalı olacaq ki, məsələ mümkün qədər arxa plana keçsin, insanlar səslənən bəyanatları və verilən vədləri unutsunlar. Əgər ABŞ yaxın günlərdə İranın tələblərini qəbul etsə, onda Tramp bunu izah etməlidir: dövlətə vurulan bu qədər zərər nəyin naminə, hansı məqsədlər üçün edilmişdi?
ABŞ qarşısına qoyduğu məqsədlərin heç birinə nail ola bilmədisə, onda nə üçün bu hərbi əməliyyatları başlatdı?
Məlumdur ki, müharibə ərəfəsində danışıqlar bir neçə məsələ ətrafında planlaşdırılırdı – İranın nüvə proqramı, balistik raket proqramı, ölkədə insan hüquqları və proksi qüvvələrə dəstəyin dayandırılması. Nüvə proqramı ilə bağlı heç bir irəliləyiş yoxdur, ABŞ balistik raketlərin xeyli hissəsini sıradan çıxardığını bildirir, amma bütövlükdə İran balistik raketlərlə bağlı heç bir öhdəlik götürməyib. İnsan hüquqları məsələ ümumiyyətlə müzakirə mövzusu deyil, proksi qüvvələrlə bağlı İran tək şərtlər irəli sürür. İran deyir ki, atəşkəs sazişi yalnız İranla deyil, eyni zamanda Hizbullahla da bağlanmalıdır. Çünki İsrail Livan hökumətinin öz ərazisini idarə etmədiyini deyir, Hizbullahın isə dövlət içində dövlət olduğunu iddia edir.
Müharibə ərəfəsində ABŞ Hizbullah, Həmas və digər proksi qüvvələrə dəstəyi kəsməyi tələb edirdisə, indi İran açıq şəkildə onlara dəstək verir və deyir ki, sən Hizbullahla da atəşkəs barədə razılığa gəlməlisən. İsrail və ABŞ isə bunu qəbul etmir. Bu da razılığa gəlməyi mümkünsüz edən məsələlərdən biridir.
Göz qabağındadır ki, sülhə gəlmək, hər iki tərəfi qane edən variant tapmaq qeyri-mümkündür. Deməli, bunu əvvəlcədən bilən tərəflər sadəcə olaraq vaxt qazanmağa çalışırlar. ABŞ bölgəyə daha çox qüvvə cəlb etməyə çalışır, gücünü bir qədər də artırmaq istəyir. Ola bilsin ki, müəyyən müttəfiqləri də bu prosesə qoşmaq istəyir. İran isə bu vaxt ərzində müqavimətə daha yaxşı hazırlaşmağa çalışır. Hərçənd ki, İranın vaxt qazanması ona o qədər də çox şey verməyəcək. Lakin ortada olan budur ki, üfüqdə sülh görünmür, sülhə gəlmək qeyri-mümkündür.
Deməli, hərbi əməliyyatlar gözlənilmədən baş verəcək və bu gözlənilməzlik elementindən ABŞ bəhrələnərək ya Xark adasını işğal etməyə çalışacaq, ya da energetika obyektlərini insanlar ora cəlb edilmədən, insanlar orada qalxan yaratmadan məhv edəcəklər. Bu da təbiidir ki, İranın çox ağır zədə almasına gətirib çıxara bilər, bundan sonra isə prezident Tramp ABŞ-ın İran üzərində qalib gəldiyini bəyan edə biləcək.
Akif NƏSİRLİ
