Rəşad Bayramov: “ABŞ-ın təhlükəsizlik zəmanətləri ilə bağlı düşüncə dəyişir”
Xəbər verildiyi kimi, aprelin 8-də ABŞ və İran Pakistanın vasitəçiliyi ilə iki həftəlik atəşkəsə razılaşıb. ABŞ-ın İranla atəşkəsindən sonra Yaxin Şərqin mənzərəsi əhəmiyyətli dərəcədə dəyişəcəkmi? Çünki bölgə ölkələri anladılar ki, ABŞ-ın vəd etdiyi təhlükəsizlik zəmanəti heç də ciddi və hərtərəfli zəmanət deyil.
Onların ərazisindəki ABŞ bazaları əslində təhlükə mənbəyidir. Hələ belə baxanda İran ərəb ölkələrinin neft və digər mülki infrastrukturunu kütləvi atəşə tutmadı.
O baxımdan maraqlıdır, körfəz ölkələri bundan sonra əvvəlki kimi böyük vəsaitlər xərcləyərək ABŞ-dan hava hücumundan müdafiə vasitələri, “Patriot” raketləri alacaqlarmı? Ümumiyyətlə, onların bu vasitələrə inamı, etimadı qaldımı? Yoxsa ərəb ölkələri dronlarla mübarizədə ciddi təcrübəyə malik Ukrayna ilə əməkdaşlığa üstünlük verəcəklər?
Sözügedən məsələni baki-xeber.com-a şərh edən AMİP Ali Məclisinin sədri Rəşad Bayramovun fikrincə, ABŞ və İran arasında atəşkəs razılaşmasından sonra bölgə ölkələrinin strateji seçimləri və müdafiə anlayışları əhəmiyyətli dərəcədə dəyişmək potensialına malikdir: “Ən önəmli dəyişiklik ABŞ-ın təhlükəsizlik zəmanətləri ilə bağlı etimadın yenidən qiymətləndirilməsidir. Ərəb dövlətləri, xüsusilə Körfəz ölkələri, illərdir ki, ABŞ-dan hərbi və texnoloji dəstək alır, “Patriot” raket sistemləri və digər hava hücumundan müdafiə vasitələri, eləcə də öz ərazilərində ABŞ hərbi bazalarının yerləşdirmələri onların əsas təhlükəsizlik təminatını təşkil edirdi. Lakin İranın hərbi potensialı və baş verənlər göstərdi ki, ABŞ-ın mövcud hərbi infrastrukturu və zəmanətləri mütləq qoruyucu deyil. Bu, mütləq ərəb dövlətlərinin öz təhlükəsizlik konsepsiyasını yenidən düşünməsinə səbəb olacaq. İranın ərəb ölkələrinin neft və digər mülki infrastrukturunu kütləvi şəkildə hədəf almamasına gəldikdə isə strateji bir mesajdır. Bu davranış Körfəz ölkələrinə göstərir ki, müharibə və təhdid ABŞ hərbi dəstəyinin miqdarından asılı deyil. Bu, bölgə liderlərinin öz müdafiə strategiyalarında daha müstəqil və çevik yanaşmalara üstünlük verməsinə şərait yaradır. Ənənəvi hava hücumundan müdafiə sistemləri əhəmiyyətini itirmir, amma onların etibarlılığı və ABŞ-ın təhlükəsizlik zəmanətləri ilə bağlı düşüncə dəyişir”.
R.Bayramovun fikrincə, ərəb ölkələrinin gələcəkdə həm də dron və kiçik insansız sistemlər üzərində fokuslanma ehtimalı yüksəkdir: “Bu baxımdan Ukraynanın dronlarla və kiçik raket sistemləri ilə mübarizədə qazandığı təcrübə və texnologiya onlar üçün örnək rolunu oynaya bilər. Bu təcrübə onların öz hava müdafiə strategiyalarını daha çevik, modul və real zamanlı qoruyucu sistemlər üzərində qurmasına imkan verə bilər. Xüsusilə İranın istifadə etdiyi kamikadze dronlar və kiçik raket sistemləri ilə mübarizə sahəsində praktiki bilik, texnologiya əhəmiyyətli olacaq deyə bilərik. Bu isə böyük vəsaitlərlə klassik “Patriot” sistemlərinə investisiya etməyə olan ehtiyacı azaltmaq və alternativ texnologiyalara yönəlmək imkanı verir. Ümumi olaraq qiymətləndirsək deyə bilərik ki, ərəb ölkələri artıq öz təhlükəsizliklərini təkcə ABŞ-a bağlamayacaqlar. Daha çox texnoloji əməkdaşlıq, regional müdafiə koalisiyalarına fokuslanacaqlar. Bu isə regional diplomatiyada və təhlükəsizlik mexanizmlərində yeni dinamikanın formalaşmasına gətirib çıxaracaq. Yəni Yaxın Şərqdə ABŞ-ın mütləq qoruyucu rolunu yerinə yetirmədiyi gerçəyi, regional aktorları daha çox öz resurslarını və strateji çevikliyini artırmağa sövq edəcək. Başqa sözlə desək bölgənin gələcək təhlükəsizlik mənzərəsi artıq klassik hərbi qoruyuculuqdan çox, adaptiv və texnoloji əsaslı strategiyalar üzərində qurulacaq”.
Vidadi ORDAHALLI
