Türkiyə, Pakistan və Misir kimi vasitəçi ölkələrin məkik diplomatiyası apardığı atəşkəs prosesi zamanı İran tərəfində maraqlı bir hadisə baş verib.
“New York Times” qəzetinin İran rəsmilərinə istinadən verdiyi məlumata görə, Trampın İranın mülki infrastrukturunu və neft terminallarını məhv etmək təhdidinin vaxtı sona yaxınlaşarkən, Pekin administrasiyası ən güclü kartını ortaya qoyub. İran neftinin yeganə əsas alıcısı olan Çin Tehrana xəbərdarlıq etdi ki, əgər çeviklik göstərilməsə, iqtisadi əlaqələr kəsiləcək.
Məlumata görə, İran diplomatları ilə əlaqə saxlayan Pekin administrasiyası, müharibə davam edəcəyi halda İran neftini almağı dayandıra biləcəyinə eyham vuraraq, İranın yeni dini lideri Müctəba Xameneiyə "iqtisadi və strateji məhv" ssenarisini təqdim edib. İddialara görə, Müctəba Xamenei atəşkəsə maraq göstərməsə də, Pekinin son anda təzyiqi səbəbindən Pakistanın atəşkəs təklifini təsdiqləmək məcburiyyətində qalıb.
AFP-yə müsahibəsində Prezident Tramp da Çinin rolunu şəxsən təsdiqləyib. Çin Prezidenti Si Cinpinin İranı danışıqlar masasına gəlməyə razı salıb-salmadığı sualına Tramp "Bəli, elə eşitdim. Bəli, belə olub" cavabını verib və bununla da gizli razılaşmanı təsdiqləyib. Tramp bildirib ki, İranı danışıqlara razı salan Pekinin təsiri olub.
Prosesin Vaşinqton tərəfində isə vitse-prezident Vens aparıcı rol oynayıb. AP-nin məlumatına görə, Vens Trampın "məhv etmək əzmi" ilə diplomatik masa arasında vacib bir körpü qurub. Qeyd edilir ki, Vans çərşənbə axşamı gecəsi prosesə qoşulub və vasitəçilərlə gərgin danışıqlar yolu ilə Trampın danışıqlar masası arxasına keçməsi üçün "qapını açıq" saxlamağı bacarıb.
"Vasitəçi ölkələrdən birinin rəsmisi ABŞ və İran arasında son anda əldə edilən razılaşmanın heç gözlənilmədən iki gözlənilməz aktyorun - vitse-prezident Vens və Çinin müdaxiləsi ilə əldə edildiyini bildirib. Vens çərşənbə axşamı gecəsi prosesə qoşulub və bundan sonra Çin İranın razılaşmada iştirakını təmin etdi" – deyə ABŞ mediası yazır.
“Washington Post” və “Wall Street Journal” qəzetlərinin təhlillərinə görə, Çinin bu qədər tələsik addım atması səbəbsiz deyil. İran neftinin təxminən 90%-ni alan Çin, Hörmüz boğazının bağlanması ilə sarsılan qlobal enerji qiymətlərini cilovlamaq üçün Tehrana "maksimum təzyiq" göstərərək geri çəkilməyə məcbur edib.
İranın hər ay milyardlarla dollar dəyərində neft satmasının arxasında duran yeganə qüvvə Çindir. On il əvvəl İran neftinin 30%-ni alan Pekin, bu gün istehsal olunan neftin demək olar ki, hamısını alır. ABŞ mediasının məlumatına görə, çinli alıcılar dünyanın ən böyük sanksiyalardan yayınma şəbəkələrindən birini qurublar. Ticarət saxta fakturalar, səhv etiketlənmiş xam neft və yerləri gizlədilən tankerlər vasitəsilə fasiləsiz davam edir.
Onu da qeyd edək ki, ABŞ və İsrailin İrana qarşı hücumları zamanı ABŞ ordusunun kəşfiyyat məlumatlarının Çin şirkətləri tərəfindən ələ keçirildiyi və satıldığı iddia edilirdi.
Tahir TAĞIYEV
