Naxçıvan Muxtar Respublikasının Konstitusiyasına dəyişiliklər edilməsi mərkəzləşdirilmiş dövlət quruculuğunun təkmilləşdirilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan dövləti demokratik, hüquqi, dünyəvi, unitar respublikadır.
2025-2026-cı illərdə Naxçıvan Muxtar Respublikasının Konstitusiyasına dəyişikliklər edilib. Bu dəyişikliklər 2025-ci ilin fevralında Naxçıvan Ali Məclisindən, iyulunda isə Azərbaycan Milli Məclisindən keçmişdir. 2026-cı ilin 2 fevral tarixində dəyişikliklər Azərbaycan Milli Məclisində II səsvermədə təsdiqlənib. 2026-cı ilin 10 martında Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev Naxçıvan Konstitusiyasına dəyişiklikləri təsdiqləyib.
Dəyişikliklərə əsasən, Konstitusiyanın preambulasından 1921-ci il Moskva və Qars müqavilələrinin adları çıxarılıb və Naxçıvanın statusu birbaşa Azərbaycan Konstitusiyası ilə əsaslandırılıb.
Konstitusiyaya Naxçıvanın Azərbaycanın ayrılmaz bir hissəsi olması faktı əlavə edilib. Naxçıvan Konstitusiyasının əsası olaraq "Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyini bərpa etmək haqqında" 1991-ci il Bəyannaməsi, "Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyi haqqında" 1991-ci il Konstitusiya Aktında təsbit edilmiş prinsiplər və Azərbaycanın 1995-ci il Konstitusiyası göstəriləcək.
Dəyişiklik nəticəsində Naxçıvan Ali Məclisinin sədri Naxçıvanın ali vəzifəli şəxsi hesab edilməyəcək və bunun əvvəl qeyd edildiyi 5-ci maddə ümumiyyətlə ləğv ediləcək. Dəyişiklik nəticəsində, Naxçıvan Ali Məclisinə seçkilər Azərbaycan Prezidenti tərəfindən, Naxçıvan Ali Məclisi sədrinin təklifi əsasında təyin ediləcək.
Dövlət İdarəçilik Akademiyasının Beynəlxalq münasibətlər və xarici siyasət kafedrasının müdiri, hüquq elmləri doktoru, professor Namiq Əliyev mətbuata deyib ki, Moskva və Qars müqavilələrinin Konstitusiyanın preambulasından çıxarılması Naxçıvanın hüquqi statusunun əsaslandırılmasının dəyişdirilməsi deməkdir. Onun sözlərinə görə, əvvəlki redaksiya mütamadi olaraq Ermənistan tərəfindən siyasi şərhlərin predmetinə çevrilməsi bu əsaslandırmanı vacib edib: “Müqavilə adlarının çıxarılması, əsasən, Naxçıvanın hüquqi statusunun əsaslandırılmasının dəyişdirilməsi deməkdir. Bu dəyişiklik bir neçə hüquqi məna daşıyır. Status beynəlxalq müqavilələrdən deyil, Azərbaycan Konstitusiyasından qaynaqlanır. Əvvəlki redaksiya Naxçıvan muxtariyyətinin hüquqi əsasının 1921-ci il Moskva və Qars müqavilələri ilə qoyulduğu haqda fikir yaradırdı. Bu müqavilələrdə Naxçıvanın Azərbaycanın tərkibində muxtar ərazi kimi mövcudluğu təsbit edilmişdi”.
Professor qeyd edib ki, bu dəyişiklik muxtariyyətin hüquqi əsasının “daxililəşdirilməsi” kimi qiymətləndirilə bilər. Başqa sözə, Naxçıvan artıq beynəlxalq müqavilələrə bağlı xüsusi rejim kimi deyil, Azərbaycanın inzibati-ərazi quruluşunun tərkib hissəsi kimi daha aydın təqdim olunur.
Hüquq ekspertinin sözlərinə görə, Moskva və Qars müqavilələrinə istinad uzun illər siyasi manipulyasiyalar üçün istifadə edilib. Bəzi dairələr həmin sənədləri yanlış şərh edərək Naxçıvanın guya Azərbaycana “verilməsi” barədə iddialar irəli sürürdülər.
“Həmin müqavilələrdə Naxçıvanın Azərbaycana “verilməsi” haqqında heç bir norma mövcud olmayıb. Naxçıvan həm tarixi, həm də hüquqi baxımdan həmişə Azərbaycan məkanının ayrılmaz tərkib hissəsi olub. Müqavilələrə istinadların çıxarılması tarixi faktları dəyişdirmir, lakin mümkün hüquqi ikimənalılığı aradan qaldırır”, - professor bildirib.
Professor N.Əliyev vurğulayıb ki, Naxçıvan Konstitusiyanın preambulasından Moskva və Qars müqavilələrinin adlarının çıxarılması ilə Muxtar Respublikanın Azərbaycanın yalnız daxili inzibati-hüquqi institutu olduğu barədə hüquqi mövqe daha da möhkəmləndirilib.
Hüquqşünas Şəmsəddin Əliyev baki-xeber.com-a bildirdi ki, Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası Azərbaycan xalqının ümumi səsverməsi yolu, yəni referendumla qəbul olunur. Ş.Əliyev qeyd etdi ki, 1995-ci ildən indiyə qədər Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasına əlavələr və dəyişikliklər (ümumilikdə 3 dəfə-Ş.Ə) olub. “Amma Naxçıvan Muxtar Respublikasının Konstitusiyasının qəbulu məsələsində prosesdur qaydaları bir qədər başqa olub. Naxçıvan Muxtar Respublikasının bu Konstitusiyası referendumla qəbul olunmur, onun layihəsi ölkənin prezidentinə təqdim olunur, Prezident Milli Məclisə göndərir və Konstitutsiya qanunu ilə bu layihə təsdiq olunur, qüvvəyə minir. Prezident o layihəni imzalamasa o qüvvəyə minmir. Naxçıvan Muxtar Respublikasının Konstitutsiyası bu şəkildə qəbul olunur. Naxçıvan Muxtar Respublikasının bu Konstitusiyasının əsasını Azərbaycan Respublikasının 1995-ci il 12 noyabrda ümumxalq səsverməsində - referendumda qəbul edilən Konstitusiyası təşkil edir.
Azərbaycan dövləti demokratik, hüquqi, dünyəvi, unitar respublika kimi ölkə Konstitusiyasında yer alıb. Konstitsiyanın preambula hissəsində Azərbaycan xalqı keçmiş, indiki və gələcək nəsillər qarşısında öz niyyətini bəyan edir. Bu 6 niyyətdir. Burada insan hüquq və azadlıqları, suverenliyin, ərazi bütövlüyünün qorunması, vətəndaş cəmiyyəti və sairlə bağlı müddəlar var. Bizim ərazimizdə muxtar respublika fəaliyyət göstərsə də vahid inzibati əraziyə malikdir, biz unitar dövlətik. Yəni bizdə federativlik yoxdur. Baxmayaraq ki, bir muxtar respublika var, amma Azərbaycanda federativ dövlət quruluşu mövcud deyil. Amma deyim ki, bizim Konstitutsiyamızın 12-ci maddəsi Azərbaycan dövlətinin ali məqsədini ehtiva edir”.
Ş.Əliyev qeyd etdi ki, hüquqi, demokratik dövlət öz idarəçilik formasını, öz müqəddaratını sərbəst şəkildə açıq səsvermə yolu seçdiyi nümayəndələr vasitəsilə həyata keçirir.
Ş.Əliyev bildirdi ki, Naxçıvan Muxtar Respublikasının Konstitusiyasına dəyişikliklərin edilməsi zəruri idi.
Ş.Əliyev vurğuladı ki, 2025-ci ilin “Konstitusiya və Suverenlik İli” elan olunması da təsadüfi deyil, buna zərurət vardı.
İradə SARIYEVA Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə çap olunur.
