ABŞ-da 907-ci düzəlişin ləğvi məsələsi 2025-ci ilin sonunda yenidən gündəmə gəlib. 1992-ci ildə qəbul edilmiş bu düzəliş Azərbaycan hökumətinə birbaşa maliyyə və hərbi yardımı qadağan edir və uzun illər “toxunulmaz” siyasi alət kimi qalıb.
2025-ci ilin avqust ayında Donald Tramp administrasiyası düzəlişin tətbiqini müvəqqəti dayandıran qərar imzalayıb, lakin bu addım qanun olaraq 907-nin aradan qaldırılması demək deyil. Prezident yalnız tətbiqini müəyyən müddətə dayandıra bilər; düzəlişin tam ləğvi yalnız Konqresin qanun qəbul etməsi ilə mümkündür.
Nümayəndələr Palatasının üzvü Anna Paulina Luna 11 dekabr 2025-ci ildə 907-ci düzəlişi tamamilə ləğv etməyə yönəlmiş qanun layihəsini təqdim edib. Qanun layihəsi komitələrdə dinləmələrdən, ekspert rəylərindən və düzəlişlərdən sonra Palata və Senatda səsverməyə çıxarılır. Palatada sadə çoxluq kifayət edir, lakin Senatda filibuster (uzun müzakirələr) səbəbilə 60 səs toplamaq tələb olunur. Hər iki palata layihəni qəbul etdikdən sonra, prezident imzaladığı halda, düzəliş birdəfəlik ləğv olunur və ABŞ-ın rəsmi hüquqi mətnindən çıxarılır. Prezident veto etsə belə, Konqres ⅔ səs çoxluğu ilə vetonu aşa bilər, amma bu nadir halda olur.
907-ci düzəlişin ləğvinə qarşı əsas siyasi qüvvə ABŞ-dakı erməni lobbisidir. Amerikanın Milli Ermənistan Komitəsi (Armenian National Committee of America - AANCA) və digər təşkilatlar senator və konqresmenlərə təzyiq göstərir, maliyyə dəstəyi verir və seçki dairələrində erməni icmasının səslərini səfərbər edir. Onlar düzəlişin simvolik və siyasi alət kimi qalmasını istəyirlər. Əks tərəfdə isə ABŞ-ın enerji təhlükəsizliyi dairələri, hərbi-sənaye kompleksi məsələsi mövcuddur və Respublikaçı qanad düzəlişin ləğvinin lehinədir. Avropaya qaz ixracında Azərbaycanın artan rolu və ABŞ istehsalı silah sistemləri ilə əməkdaşlıq imkanları bu mövqeyi gücləndirir.
Palata üçün vəziyyət nisbi olaraq əlverişlidir. Respublikaçıların çoxluğu 907-ci düzəlişin ləğvi üçün üstünlük yaradır. Senat isə əsas maneədir. Demokrat senatorlar arasında erməni diasporunun təsiri güclüdür və filibuster mexanizmi səs çoxluğunu çətinləşdirir. Prezidentin dəstəyi prosesi sürətləndirə bilər, amma Konqresin dəstəyi olmadan düzəliş tamamilə ləğv edilə bilməz.
Ümumilikdə, 907-ci düzəlişin tam ləğvi mümkündür, lakin çətin və mərhələli prosesdir. Palatada keçməsi ehtimalı yüksək olsa da, Senatda ciddi siyasi maneələrlə üzləşir. Prezidentin dəstəyi və administrativ qərarlar prosesi asanlaşdıra bilər, amma qanuni dəyişiklik yalnız Konqresin iradəsi ilə baş tutacaq. ABŞ-da Cənubi Qafqaz siyasətinin insan haqları və geosiyasi maraqlar çərçivəsində formalaşması da prosesin sürətini və nəticəsini müəyyən edən əsas amillərdəndir.
Akif NƏSİRLİ
