Avropa İttifaqı ilə Ermənistan arasında imzalanmış “Aİ-Ermənistan Tərəfdaşlığı üçün Strateji Gündəlik” sənədi regionda həssas şəkildə irəliləyən sülh prosesinə ciddi xələl gətirən məqamlarla doludur.
Sənədin təqdim etdiyi çərçivə ilk baxışdan əməkdaşlıq və tərəfdaşlıq ruhu kimi görünə bilər, lakin mətnə diqqətlə nəzər salındıqda Aİ-nin bu bölgədə obyektiv vasitəçi olmaq əvəzinə, Ermənistanın əvvəlki illərdən miras qalan siyasi iddialarına və manipulyativ narrativlərinə əlavə legitimlik qazandırmağa yönəlmiş yanaşma sərgilədiyi aydın görünür. Bu yanaşma təkcə sülh prosesinin mahiyyətini təhrif etmir, həm də Vaşinqtonda paraflanmış və region üçün real dönüş nöqtəsi sayılan sülh sazişinin açıq-aydın ziddinə çıxır.
Sənəddə Qarabağdan çıxmış ermənilərin “Azərbaycanın hərbi əməliyyatları nəticəsində qaçqın düşmüş” kimi təsvir edilməsi gerçəyi əks etdirmir və qərəzli siyasi ritorikanın yenidən təkrarıdır. Qarabağda yaşayan ermənilərin bütün çıxış marşrutları açıq olub və Azərbaycan tərəfinin reinteqrasiya proqramını təqdim etməsinə baxmayaraq, onlar könüllü şəkildə Ermənistanı seçiblər. Bu prosesi “qaçqınlıq” kimi təqdim etmək yalnız bir məqsədə xidmət edir - Azərbaycanın suveren hüquqlarını və ərazi bütövlüyünü mübahisələndirmək cəhdlərini diplomatik donorluqla gücləndirmək. Aİ bu yanaşma ilə Ermənistanın uzun illər beynəlxalq tribunalarda yaratmağa çalışdığı qeyri-adekvat təsəvvürləri öz imzası ilə təsdiqləyir və bununla da reallıqları siyasiləşdirmə xəttini davam etdirir.
Sülh sazişinin özəyində duran qarşılıqlı məhkəmə iddialarından əl çəkmək öhdəliyinə Aİ-nin bu sənəddə dolayısı ilə zidd çıxması narahatlıqdan da artıq, prosesin özünə yönəlmiş zərbə kimi görünür. 8 avqust Vaşinqton görüşündə Azərbaycan, Ermənistan və ABŞ liderlərinin iştirakı ilə razılaşdırılmış həmin müddəa təsadüfi deyil. Bu, tərəflərin onilliklərdir davam edən qarşılıqlı ittihamlar dövrünü arxada qoyması üçün sülh arxitekturasının əsas dayaqlarından biri kimi qəbul edilmişdi. Çünki məhkəmə iddiaları yalnız hüquqi proseslər deyil, həm də siyasi gərginliyin daimi mənbəyidir. Yeni iddianın verilməsi hər dəfə tərəfləri yenidən qarşı-qarşıya qoyur, qarşılıqlı etimadı sıradan çıxarır, normallaşma xəritəsini qırmızı xəttə daşıyır.
Aİ-nin isə öz sənədində Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsinin bütün qərarlarının dərhal icrasını ayrıca prioritet kimi göstərməsi, bu kontekstdə Ermənistanın Azərbaycana qarşı illərlə davam edən iddialarını yaşatmaq, legitimləşdirmək və siyasi dövriyyədən çıxmasının qarşısını almaq kimi qiymətləndirilməlidir. Bunun fonunda belə bir sual avtomatik yaranır: əgər tərəflər Vaşinqtonda qarşılıqlı iddialardan əl çəkmək barədə razılaşıblarsa, Aİ nəyə əsasən bu müddəni yenidən gündəmə gətirir? Bu, sadəcə uyğunsuzluq deyil, bu, prosesin balansını dəyişməyə cəhd kimi görünür.
Tarix göstərir ki, böyük güclərin regiona dair “selektiv hüquq yanaşması” sülh gətirməyib, əksinə, gərginliyi dərinləşdirib. Misal üçün qeyd edək ku, 1990-cı illərdə ATƏT-in Minsk Qrupunun fəaliyyəti zamanı tərəflər arasında hüquqi məsuliyyət mövzusu hər dəfə diplomatik müzakirələrə əlavə gərginlik qatıb, nəticədə proses illərlə dalana dirənib.
2021–2022-ci illərdə Aİ Parlamentinin birtərəfli qətnamələri bölgədə siyasi mühitin gərginləşməsinə səbəb olmuş, bu da Ermənistanın maksimalist mövqeyini möhkəmləndirmişdi.
Hətta 2023-cü ildə Aİ-nin bəzi qurumlarının Laçın yolu ilə bağlı birtərəfli açıqlamaları Bakı ilə Brüssel arasında gərginlik yaratmışdı. İndi isə eyni sxemin daha incə, daha institusional formada təkrarlanması müşahidə olunur: sülh sazişinin özündə razılaşdırılmış ən həssas və ən ciddi öhdəlik, Aİ sənədi vasitəsilə ilə neytrallaşdırılmağa cəhd göstərilir.
Bu yanaşma təkcə diplomatik uyğunluq problemi deyil, prosesin mahiyyətinə daban-dabana zidd addımdır. Sülhün fəlsəfəsi tələb edir ki, tərəflər keçmiş qarşıdurma mexanizmlərini aradan qaldırsın, davam edən mübahisələri siyasi masadan tamamilə çıxarsın və gələcəyə fokuslansın. Aİ-nin bu addımı isə keçmişi yenidən "diriltməyə" bənzəyir. Ermənistan üçün uyğundur deyə, bu yanaşmanın “prioritet” elan edilməsi regionda yeni güc yarışını təşviq edə, sülh prosesi ətrafında yeni bloklaşmalar yarada bilər.
Əgər sülh sazişinin ruhu qarşılıqlı hüquqi iddiaların bağlanmasıdırsa, Aİ-nin bu sənədi həmin ruhu pozur. Əgər prosesin məqsədi tərəfləri gələcəyi qurmağa sövq etməkdirsə, Aİ-nin bu addımı onları yenidən keçmişə qaytarır. Əgər beynəlxalq vasitəçilərin borcu neytral olmaqdırsa, burada açıq-aydın balans pozulur.
Belə kritik mərhələdə atılmış bu addım təkcə siyasi səhv deyil, region üçün başlıca risk mənbəyidir.
Strateji Gündəlikdə xüsusi yer verilən və açıq şəkildə “tam operativ saxlanması” tələb olunan EUMA (Avropa İttifaqının Ermənistanda müşahidə) missiyası da sülh prosesinə real xələl gətirən komponentlərdən biridir. Sazişin 7-ci maddəsi üzrə tərəflərin razılığı xarici hərbi-siyasi missiyaların bölgədə iştirakını istisna edərkən, Aİ-nin bunu gözardı etməsi növbəti dəfə regionda müşahidəçi yox, təsir aləti kimi çıxış etdiyini göstərir. EUMA-nın saxlanması Ermənistanın təhlükəsizlik narrativlərini süni şəkildə şişirdir, Aİ-ni isə Ermənistana faktiki təhlükəsizlik təminatçısı kimi mövqeləndirir. Bu isə tərəflər arasında balansı pozur, etimadı zəiflədir və sülhə deyil, qütbləşməyə xidmət edir.
Sənəddə ən diqqətçəkən məsələlərdən biri də TRIPP layihəsinin tamamilə kənarda saxlanmasıdır. ABŞ tərəfindən dəstəklənən və Ermənistanın da razılaşdığı bu regional inteqrasiya marşrutu iqtisadi əməkdaşlıq və qarşılıqlı etimad üçün real və praktiki çərçivə yaradır. Aİ-nin bu mühüm layihəni nəzərə almaması, nəinki Vaşinqton prosesinə uyğunsuzluq yaradır, həm də göstərir ki, Brüsselin Cənubi Qafqaza dair yanaşması ABŞ-la tam sinxron deyil və o, bölgədə paralel geosiyasi quruluş formalaşdırmağa çalışır. Bu addım sülhün iqtisadi əsaslarını görməzdən gəlmək anlamına gəlir və Ermənistanın üzərinə götürdüyü öhdəliklərə münasibətdə ciddi suallar yaradır.
Tənqid ediləsi digər vacib məqam Aİ-nin Ermənistanın hərbiləşməsini dəstəkləyən ifadələridir. Təlim proqramlarının genişləndirilməsi, müdafiə sektoruna texniki dəstəyin artırılması və təhlükəsizlik sahəsinin prioritet elan edilməsi Ermənistanın silahlanma kursunu gücləndirən, bölgədə yeni risqlər yaradan tendensiyadır. Bu, tərəflərin sülh sazişinə yaxınlaşdığı bir vaxtda tamamilə destruktiv addımdır və Ermənistanın özünü “təhdid altında olan ölkə” kimi göstərərək əlavə siyasi dividendlər əldə etməsinə şərait yaradır.
Bütün bu nüanslar açıq şəkildə göstərir ki, Aİ-Ermənistan Strateji Gündəliyi sülh prosesinə töhfə verməkdən daha çox, Ermənistanın mövcud narrativlərini gücləndirən, Vaşinqton sazişinin konturlarını zədələyən, bölgədə qütbləşməni artıran sənəd kimi çıxış edir. Bu sənəd nə obyektiv vasitəçi yanaşmasını əks etdirir, nə də Cənubi Qafqazda formalaşmış sülh arxitekturasına uyğun gəlir. Əksinə, yeni geosiyasi gərginlik risqlərini artırır və Ermənistanı yenidən böyük güclərin təsir alətinə sürükləməyə cəhd edir. Buna görə də Azərbaycanın verdiyi sərt və prinsipial reaksiya tamamilə əsaslı, rasional və regiondakı real təhlükələri göstərən mövqedir.
Akif NƏSİRLİ
