İranlı ekspert Əli Heydərinin ILNA agentliyinə müsahibəsində səsləndirdiyi fikirlər təkcə iki ölkə arasındakı ikitərəfli münasibətlərin vəziyyətinə deyil, həm də Cənubi Qafqazın dəyişən geosiyasi mənzərəsinə işıq salır.
Onun “12 günlük müharibədə Azərbaycanın roluna dair sübut yoxdur” deməsi, İsrail-Azərbaycan əməkdaşlığına dair narahatlıqları və Zəngəzur-Araz dəhlizi ilə bağlı iddiaları bütövlükdə İranın regiondakı prioritetlərini və həssasiyyətlərini anlamağa imkan yaradır. Bu kontekstdə əsas məsələ kimi təqdim olunan “Araz dəhlizi razılaşması” ətrafında gedən müzakirələr bölgədə yeni tranzit reallığının formalaşması ilə birbaşa bağlıdır.
Əvvəlcə qeyd edilməlidir ki, Azərbaycan və İsrail arasında əməkdaşlığın genişlənməsi İran üçün uzun müddətdir strateji çətinlik yaradan istiqamətlərdən biridir. Heydərinin vurğuladığı kimi, iki ölkə arasında son illərdə siyasi, təhlükəsizlik və texnoloji sahələri də əhatə edən yaxınlaşma müşahidə olunur. Bununla belə, o, Azərbaycanın İsraillə İran arasında baş verən “12 günlük münaqişədə” iştirakına dair konkret sübutun olmamasını xüsusi qeyd etməklə, İran daxilində zaman-zaman səslənən emosional ittihamların real əsaslardan çox kənarda olduğunu etiraf etmiş olur. Bu, İran ekspert mühitində daha rasional xəttin güclənməsi kimi dəyərləndirilə bilər.
Araz dəhlizi məsələsi isə region qlobal nəqliyyat xəritəsinin yenidən qurulduğu bir mərhələdə xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Heydərinin “Azərbaycan İran ərazisindən keçən dəhlizə razılıq verib” ifadəsi əslində 2022-ci ilin martında imzalanmış “İran ərazisindən keçməklə Şərqi Zəngəzur-Naxçıvan nəqliyyat bağlantısı” haqqında Anlaşma Memorandumuna istinaddır. Bu sənəd hər hansı nəzəri iddiadan çox, praktik nəticələri olan konkret razılaşmadır. Araz çayı boyunca inşa edilən yeni yol və onun tərkib hissəsi olan Ağbənd-Kəlalə körpüsünün tamamlanması 2025-ci ilin sonuna planlaşdırılır və bu layihə artıq icra fazasına keçib. Azərbaycan öz ərazisində yolun magistral hissəsini ardıcıl şəkildə tikir, İran isə körpü və əlaqələndirici hissələr üzrə öhdəlik daşıyır.
Bu dəhlizin açılması regionda bir neçə vacib strateji nəticə yaradır. Birincisi, Zəngəzur dəhlizi üzrə Ermənistanla aparılan müzakirələrdən asılı olmayaraq, Azərbaycan Naxçıvanla təhlükəsiz və alternativ quru bağlantı əldə edir. Bu, Bakının uzunmüddətli strateji planlaması baxımından mühüm əhəmiyyətə malikdir. İkincisi, Araz dəhlizi beynəlxalq Şimal-Cənub və Şərq-Qərb nəqliyyat marşrutlarının birləşmə nöqtələrindən birinə çevrilərək regionda yeni tranzit mexanizmi formalaşdırır. Təsadüfi deyil ki, bəzi ekspertlər Rusiyanın Qərb sanksiyalarından yan keçmə imkanını bu yeni xətt üzərində quracağı ehtimalını müzakirə edir. Bu, dəhlizi təkcə Azərbaycan deyil, İran üçün də iqtisadi baxımdan cəlbedici edir.
Lakin layihənin geosiyasi tərəfləri İran üçün daha həssasdır. Çünki bu dəhliz həm Türkiyə-Azərbaycan nəqliyyat körpüsünü daha da gücləndirir, həm də İranın regiondakı tranzit inhisarını zəiflədir. Heydərinin müsahibəsində narahatlıqla qeyd etdiyi “Türkiyə və Azərbaycanın marşrutu türk dünyasını birləşdirən xətt kimi görməsi” tezisi İranın Cənubi Qafqazın yeni güc balansında öz mövqeyini itirməmək üçün çalışdığını göstərir. Araz dəhlizinin İran üçün həm risq, həm də qazanc mənbəyi olması qarşısında Tehran strateji seçimlər etməli olur: ya layihəni tam dəstəkləyərək iqtisadi dividendlər əldə etmək, ya da regionda yeni güc konfiqurasiyasını gecikdirməyə çalışmaq.
Nəticə etibarilə, Heydərinin çıxışı Tehran siyasi mühitində Araz dəhlizinə dair gedən diskussiyaların bir növ təzahürü kimi görünür. Bir tərəfdən İran Azərbaycanın İsrail ilə yaxınlaşmasından narahatdır, digər tərəfdən isə Azərbaycanla iqtisadi və tranzit əməkdaşlığını artırmaq məcburiyyətindədir. Araz dəhlizi bu ziddiyyətlərin kəsişdiyi mərkəzi mövqedə dayanır. Bu layihə reallaşdıqca, Cənubi Qafqazda nəqliyyat xəritəsi dəyişəcək, region ölkələrinin qarşılıqlı asılılıq dərəcəsi yenidən formalaşacaq və yeni geosiyasi arxitektura ortaya çıxacaq. Bu isə, birmənalı şəkildə demək olar ki, həm Tehran, həm Bakı, həm də digər regional güclər üçün tamamilə yeni reallıq deməkdir.
Akif NƏSİRLİ
