Zəngəzur dəhlizinin açılması istiqamətində Ermənistanda yaxın tezlikdə işlərin praktiki mərhələyə qədəm qoyması gözlənilir. Ermənistan Xarici İşlər Nazirliyinin mətbuat katibi Ani Badalyan bildirib ki, ölkəsi yaxın vaxtlarda ABŞ-la Zəngəzur dəhlizi məsələsi üzrə müzakirələrə başlayacaq. Onun sözlərinə görə, ABŞ-dan gələcək nümayəndə heyətinin səfəri və aparılacaq danışıqlar barədə ictimaiyyətə əlavə məlumat veriləcək.
“Past” qəzeti mənbələrə istinadla yazır ki, amerikalılar “Tramp yolu” və ya “Zəngəzur dəhlizi” kimi tanınan TRIPP layihəsini müzakirə etmək üçün İrəvana gələcək: “Amerikalı qonaqların kimlər olacağı hələlik məlum deyil. Sadəcə bildirilib ki, onlar ABŞ-nin müxtəlif dairələrinin nümayəndələridirlər. Ermənistana hansı dairələrin gələcəyini təxmin etmək çətindir. Qəti şəkildə iddia edilə bilən yeganə şey odur ki, müqavilənin detalları məlum deyil və heç kim bu barədə, xüsusən də dəhlizə nəzarət və icarə barədə danışmaq istəmir. Müzakirələr qapalı formatda keçiriləcək, qonaqların da baş verənlərlə bağlı erməniləri məlumatlandırmaq vaxtı və istəyi yoxdur. Səfərin təfərrüatları və gündəliyi açıqlanmır. Sadəcə məlumdur ki, məsələ təkcə texniki deyil, həm də siyasi aspektlərə aiddir”. “Past” hesab edir ki, veriləcək qərarlar regionda yeni logistik reallıq formalaşdıracaq: “Ermənistan yeni faktla üzləşəcək, bu, yeni reallıqdır. ABŞ faktiki olaraq, İranla bütün sərhədimizə nəzarət edəcək. Azərbaycan maşınları Sünikdən maneəsiz keçəcək, Ermənistan isə onları yoxlamayacaq”. Dəhliz məsələsinə prezident İlham Əliyevin “İnkişaf və təhlükəsizliyin rezonansı: AQEM-in institusional transformasiyasında regional əməkdaşlıq və idarəetmə” adlı AQEM-in Beyin Mərkəzləri Forumunun 13-cü sessiyasının iştirakçılarına müraciətində də də toxunub. Dövlət başçısı qeyd edib ki, Şərq-Qərb və Şimal-Cənub dəhlizləri üzərində yerləşən Azərbaycan Avrasiyada ən mühüm nəqliyyat-logistika qovşaqlarından birinə çevrilir: “Eyni zamanda, şübhə etmirəm ki, Orta Dəhlizin bir istiqaməti kimi Zəngəzur dəhlizi yaxın gələcəkdə qitələri birləşdirən mühüm nəqliyyat bağlantısı rolunu oynayacaqdır. İnanıram ki, bütün bu kommunikasiya xətləri AQEM üzvləri arasında da əməkdaşlığın inkişafına töhfə verəcək”. Bütün bunlar fonunda “Sputnik Armenia” portalı yazır: “Bu il avqustun 8-dən Ermənistanın siyasi ictimaiyyətində faktiki olaraq nə baş verdiyi və Ermənistan, ABŞ və Azərbaycanın Vaşinqtonda nəyi imzaladığı ilə bağlı müzakirələr gedir. Ermənistan hakimiyyəti dəhlizi Amerikanın “əlləri” ilə Türkiyə-Azərbaycan tandeminə verib, yoxsa bu hələ də Ermənistanın suverenliyinə tam və qeyd-şərtsiz hörmətlə yanaşan investisiya layihəsidir? Məlum olduğu kimi, Ermənistan rəsmiləri “dəhliz” terminologiyasını kəskin şəkildə inkar edir və vurğulayırlar: heç bir ekstraterritorial rejim nəzərdə tutulmur və Sünikdə baş verən və ya baş verməli olan hər şey müstəsna olaraq “müstəqil Ermənistanın suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə riayət etməklə” baş verəcək. Hələ Vaşinqtonda keçiriləcək Əliyev-Tramp-Paşinyan görüşü ərəfəsində Ermənistan baş nazirinin mətbuat katibi Sünik tranzitinin erməni sərhədçiləri-gömrükçüləri olmadan həyata keçirilməsi ideyasını qəti şəkildə rədd edib. Bununla belə, əksər erməni və beynəlxalq ekspertlər qeyd edirlər ki, ABŞ-la ikitərəfli memorandumların mətnlərində TRIPP-in funksional xüsusiyyətləri birbaşa göstərilmir və müxtəlif şərhlər üçün geniş yer ayrılır. Bu, yalnız rəsmi formaların və qeyri-rəsmi əlavələrin-müqavilələrin mövcud olduğu “iki səviyyəli” sazişlər paketinin mövcudluğu hissini gücləndirir.
İnformasiya məkanında rəsmi İrəvan üçün problem odur ki, Türkiyə-Azərbaycan tandeminin səsləndirdiyi tələblər mütəmadi olaraq müzakirəni ilkin şərtlərin mahiyyətinə qaytarır: yəni Ermənistanın azərbaycanlılarla sərhəd və gömrük əlaqəsinin olmaması və Azərbaycan yüklərinin maneəsiz keçidi. Ermənistan tərəfi cavabında yalnız ABŞ-da imzalanmış memorandumun bütün bəndlərinin Ermənistan qanunvericiliyinə ciddi şəkildə uyğun olduğunu bildirir, lakin əsas suala cavab verməkdən tamamilə imtina edir: Azərbaycan vətəndaşlarını kim fiziki yoxlayacaq? Erməni sərhədçiləri və gömrükçüləri yoxsa...? Və burada ən maraqlı hissə başlayır. Hakimiyyət bu əsas suala birbaşa və aydın cavab vermir. Axı əgər yoxlama və sərhəd nəzarəti erməni xidmətləri tərəfindən həyata keçirilirsə, deməli bu, adi yoldur. Əgər rejim erməni xidmətlərinin iştirakı olmadan (yaxud “neytral zamin” modelinə uyğun olaraq üçüncü tərəf/operator tərəfindən vasitəçilik edilirsə) tətbiq edilirsə, bu, mahiyyət etibarı ilə mənaca və əslində ekstraterritorial dəhlizdir. Erməni tərəfinin susqunluğunu, Ankara və Bakının ifrat səmimiyyətini nəzərə alsaq, böyük ehtimalla klassik konstruksiya ilə üz-üzəyik. Kağız üzərində bu, de-yure sadəcə tranzit marşrutdur, amma faktiki olaraq Azərbaycan və Türkiyə ekstraterritorial dəhlizlə təmin olunub. Xarici mətbuatda qeyd olunduğu kimi, Bakının ictimai tələbləri, yəni Ermənistan ərazisindən keçməsi, lakin Azərbaycan vətəndaşlarının “erməni sərhədçilərinin üzünü” görməməsi yuxarıda qeyd olunan varianta doğru hərəkətdən xəbər verir. Yəni, formal olaraq xarici - Amerika operatoru vasitəsilə dəhliz təmin edilir. Onu da nəzərə almaq lazımdır ki, amerikalıların hesablamalarına TRIPP-in Avrasiya kommunikasiya xəritəsini yenidən formatlaşdırmaq istəyi də daxildir. Bu logistika sistemi İran və Rusiyadan yan keçməklə onların “Orta Dəhliz” konsepsiyasına uyğunlaşmalı olacaq. Ona görə də Tehran və Moskva bu layihənin Vaşinqtonun Avrasiya vektoru üçün strateji tələ ola biləcəyindən şübhələnirlər. Yeri gəlmişkən, Ermənistanın xarici siyasətinin bərabər məsafədən bizə nə qədər danışsalar da, İrəvan üçün TRIPP layihəsinin həyata keçirilməsi Qərbə kəskin dönüş deməkdir. Ümumiyyətlə, görünən odur ki, erməni tərəfi üçün dəhliz və ya yol olması o qədər də önəmli deyil. Ermənistanın hazırkı hakimiyyəti üçün bu logistika bölməsinin mətbuatda necə adlandırılacağı daha vacibdir. Bakının Ermənistan sərhədini “erməni sərhədçisi olmadan keçmək” tələbləri, Vaşinqton və Ankaranın “dəhliz”lə bağlı ritorikası, eləcə də amerikalı operatorun Ermənistanın suveren ərazisində uzunmüddətli icarəyə verilməsi və xüsusi hüquqları ilə bağlı şayiələr – bu, əslində baş verən hər şeyin “doldurulması”dır! Qalanı sadəcə şifahi tarazlıq hərəkətidir... Ona görə də TRİPP “Ermənistanın suverenliyi altında yol” kimi rəsmiləşsə də, faktiki dəhlizdir. Məhz buna görə də Ermənistan hakimiyyəti bunun əksini uğursuz şəkildə sübut etməyə məcburdur, lakin onların hər bir arqumenti sərhəd nəzarəti prosedurları ilə bağlı sadə suallara əsaslanır və bu suallara ciddi-cəhdlə cavab verməkdən yayınır. Bu halda onlar aşağıdakı məntiqlə barışmalıdırlar. Ermənistan sərhədini keçərkən pasportlara kimin möhür vuracağı sualına İrəvanın dəqiq cavabı olmasa, o zaman Ermənistanın ekspert birliyi və sadə vətəndaşları ABŞ, Azərbaycan və Türkiyənin açıq bəyanatlarını verilən kimi qəbul etməyə məcbur olacaqlar. Onlar Ermənistan Sünikdəki logistika rejiminin arxitekturasını son dərəcə dəqiqliklə təsvir edirlər. Bu, Ermənistanın suverenliyinə məhdudiyyətlərin qoyulduğu dəhlizdir”.
Nahid SALAYEV
