Təranə Əlizadə: "Həmin ölkələr özləri siyasi mövzulara, xüsusən də Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinə dair tamaşalar istəmir" Xəzər Gəncəli: "O tamaşaları qastrollara apara bilməməyimizin səbəbi..." Sərvər Əliyev: "Festivallara Qarabağ müharibəsi ilə bağlı tamaşalar aparmaq istəmişik, ancaq..." Vaqif Vəliyev: "Xarici ölkələrə qastrollara getsəydik, bu mövzuda tamaşalar aparardıq" Zülfiyyə Eldarqızı: "Bizim teatr qastrollara həmişə Qarabağ mövzusunda hazırlanan tamaşaları da aparır"
Ermənilərin torpaqlarımıza təcavüzü, ərazilərimizin 20 faizini işğal etməsi faktı Azərbaycan dramaturgiyasında da öz əksini tapıb. Doğrudur, bu mövzuda yaranan dramaturji materiallar o qədər çox olmasa da, yox da deyil.
Teatrlarımız bu dramaturji əsərlərə söykənərək tamaşalar hazırlayıb tamaşaçılara təqdim edir. Torpaq uğrunda şəhid olanlar, veteranlar, Qarabağ torpaqlarının erməni təcavüzünə məruz qalması haqqında tamaşalar hazırlanır. Əlbəttə, bu o deməkdir ki, Azərbaycan ədəbiyyatı, dramaturgiyası, teatrı erməni təcavüzünə qarşı etiraz səsini ucaldır və işğal faktını bütün dünyada ifşa etmək məqsədi güdür.
Araşdırmamız zamanı məlum oldu ki, Azərbaycan peşəkar teatrlarının, eyni zamanda da mövcud xalq teatrlarının repertuarında bu mövzuya yer ayrılır. Maraqlıdır, görəsən bu teatrlar xarici ölkələrdə qastrol səfərlərinə gedərkən, yaxud festivallarda tamaşalar təqdim edərkən erməni təcavüzü ilə bağlı hazırladıqları tamaşaları da təqdim edirlərmi?
"O tamaşaya baxan adam açıq-aşkar görürdü ki..."
Sənətşünas Təranə Əlizadə bizimlə söhbətində bildirdi ki, teatrların repertuarında Qarabağ mövzusu, ermənilərin təcəvüzü nəticəsində öz ev-eşiklərindən didərgin düşən, torpaqlarımızı düşməndən qoruyarkən şəhid olan vətən övladları ilə bağlı tamaşalar hazırlanır: "Hələ keçən əsrin 90-cı illərindən başlayaraq bu mövzu Azərbaycan teatrının səhnəsinə yol tapıb. Yadınızdadırsa, o illər Nahid Hacızadənin "Qisas qiyamətə qalmaz" adlı tamaşası "Azdrama"da tamaşaya qoyulmuşdu. O əsər ermənilərin torpaqlarımıza təcavüzünə həsr edilmişdi. Erməni işğalı nəticəsində yurd-yuvalarını itirən insanların acı taleyi tamaşada ön plana çıxarılmışdı. Bu tamaşa o dövrdə bu hadisəyə çox böyük etiraz idi. Təəssüf ki, hazırda "Qisas qiyamətə qalmaz" teatrların repertuarında yer tutmur. Çox maraqlı tamaşa idi. O tamaşaya baxan adam açıq-aşkar görürdü ki, bədnam ermənilər torpaqlarımızı zəbt edib, uşaqlarımızı, qocalarımızı qətlə yetirib, əsir götürüb. Sonra Ramiz Novruzun "Hələ sevirəm deməmişdilər" tamaşası da bu mövzuda idi. Ümumiyyətlə, belə tamaşalar teatrların repertuarında sıx-sıx səhnəyə qoyulmalıdır. Onların təsir gücü böyükdür. Təəssüflənirəm ki, bu tamaşaları Azərbaycan tamaşaçılarından başqa görən olmur. Bildiyim qədər, teatrlar xarici ölkələrə qastrol səfərlərinə gedərkən Qarabağ müharibəsi, ermənilərin torpaqlarımıza təcavüzünü əks etdirən tamaşalar aparmır. Bunun da müxtəlif səbəbləri var. Birincisi odur ki, bu əsərləri apararkən gərək məzmunu bir neçə dilə tərcümə edilsin, ikincisi isə, həmin ölkələr özləri siyasi mövzulara, xüsusən də Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinə dair tamaşalar istəmir. Bəzi hallarda teatrlarımız Türkiyəyə qastrol səfərlərinə gedərkən bu mövzuda tamaşa aparır. Əslində, başqa ölkələrə gedəndə də aparılmalıdır. Teatrlarımız bu sahədə prinsipial olmalıdır. "Azdrama"da Qarabağ müharibəsi mövzusunda bir neçə tamaşa oynanılır. Məsələn, yaxşı olardı ki, heç olmasa o tamaşaların bəziləri rus, yaxud ingilis dilinə çevrilsin və aktyorlar oynasın. Dünya tamaşaçısına bu cür daha yaxşı təsir etmək mümkündür".
T.Əlizadə bildirdi ki, Azərbaycan Dövlət Akademik Milli Dram Teatrının repertuarında olan bir neçə bu mövzulu əsərin olması yaxşı haldır, ancaq o əsərləri dünya tamaşaçıları görmürsə, bu yaxşı hal deyil. Onun sözlərinə görə, bu teatrın da, digər teatrların da repertuarında Hüseynbala Mirələmovun "Xəcalət" tamaşası yer alır. Ekspert qeyd etdi ki, bu tamaşada Qarabağda baş verən hadislərin fonunda bəzi neqativ məqamlar göstərilir: "Bu tamaşada müharibənin yaratdığı faciələr bir ailənin timsalında təqdim edilir. Əsərdə qaçqınlığın qlobal bir problem olduğu xüsusilə diqqətə çatdırılıb".
"Amma qastrola aparmamışıq"
Mingəçevir Dövlət Dram Teatrının baş rejissoru Xəzər Gəncəli "Bakı-Xəbər"ə açıqlamasında qeyd etdi ki, ermənilərin torpaqlarımızı işğal etməsi faktı ilə bağlı teatrda tamaşalar hazırlanır. Onun sözlərinə görə, tamaşalar hazırlansa da, müəyyən səbəblər üzündən onları qastrollara apara bilmirlər: "Bizim teatrda keçən ilin aprel ayında mən Sevinc Elsevərin "Ürəyində arzu tut" adlı, Xocalı faciəsini əks etdirən pyesini səhnəyə hazırlamışam. Biz onu bir neçə dəfə oynadıq. Amma qastrola aparmamışıq. Bu tamaşanı "YouTube"da izləyə bilərsiniz. O tamaşaları qastrollara apara bilməməyimizin səbəbi əsasən təklif almamağımızla bağlıdır".
"Biz həmişə bu mövzuya müraciət edirik"
Ağdam Dövlət Dram Teatrının baş rejissoru Sərvər Əliyevin sözlərinə görə, təmsil etdiyi teatr mütəmadi olaraq bu mövzuya müraciət edir. O bildirdi ki, bu tamaşalar yerli tamaşaçılar tərəfindən yüksək səviyyədə qarşılanıb: "Biz həmişə bu mövzuya müraciət edirik. Fakt budur ki, Qarabağ ermənilər tərəfindən işğal edilib və hələ də qanunsuz olaraq işğalda saxlanır. Bu böyük ədalətsizlikdir. Biz son vaxtlar Xocalıdan olan və erməni əsirliyində min bir əziyyət çəkmiş bir gəlinin taleyindən bəhs edən "Ürəyində arzu tut" tamaşasını hazırlayıb təqdim etmişik. Bu tamaşada müharibənin, ermənilərin xalqımızın başına gətirdiyi oyunların bütün tərəfləri göstərilib. Payızda isə "Xocalıdan gələn oğlan" tamaşasını işləyəcəyik. Bu tamaşanın da məzmunu erməni təcavüzü ilə bağlıdır. Xocalıdan olan bir oğlan uşaq vaxtı ermənilərə əsir düşür, onu erməni ailəsində böyüdürlər. O, əsgərliyə gedir və ermənilər ondan bizə qarşı istifadə etmək istəyirlər, lakin oğlan daxilində azərbaycanlı olduğunu yaşadır həmişə. O, əsgərlikdə olanda Azərbaycan tərəfə keçir və vəziyyətini bizimkilərə danışır. Yəni bu məzmunda tamaşadır. Biz bir neçə dəfə qastrollara getmişik. Festivallara gedəndə Qarabağ müharibəsi ilə bağlı tamaşalar aparmaq istəmişik, ancaq bizə etiraz ediblər ki, o tamaşaları gətirməyin, biz siyasətə, erməni-azərbaycanlı münaqişəsinə qarışmaq istəmirik. Mən də, təbii, etiraz etmişəm və o festivala qatılmamışıq. Amma ölkə daxilində o tamaşaları tamaşaçılarımıza təqdim etmişik".
"Bu faciələr də teatr tamaşalarında əks olunur"
Azərbaycan Dövlət Füzuli Dram Teatrının direktoru Vaqif Vəliyev də bizimlə söhbətində mövzunun teatrın əsas repertuarında yer tutduğunu bildirdi. V.Vəliyev dedi ki, cəbhə bölgəsində fəaliyyət göstərdikləri üçün erməni təcavüzü ilə bağlı mövzu diqqət mərkəzində saxlanır: "Bizim bu hadisə ilə bağlı tamaşalarımız var. Ermənilərin Azərbaycan torpaqlarına təcavüzü nəticəsində böyük faciələr yaşamışıq. Bu faciələr də teatr tamaşalarında əks olunur. "Qarabağım qan ağlayır", "Ağ qayıq", "Taleyin bir üzü" və başqa tamaşalarımız bu mövzudadır. "Xəcalət" tamaşasını da səhnəyə qoymuşuq, onu Azərbaycanın rayonlarına qastrol səfərlərinə aparmışıq. Amma nə gizlədim, xarici ölkələrə qastrollara getməmişik. Xarici ölkələrə qastrollara getsəydik, bu mövzuda tamaşalar aparardıq. Hazırda teatrımızda böyük canlanma var. Zəhranın və onun nənəsinin şəhid olması ilə bağlı teatrda böyük sərgi hazırlamışıq. Tamaşaları təxirə salsaq da, camaat gəlib o şəkilləri ziyarət edir, onların ruhuna dualar oxuyur, ermənilərin əməlini lənətləyir. Biz bu hadisə ilə bağlı müşavirə keçirib müraciət qəbul etmişik. Erməni təcavüzü nə qədər davam edirsə, bizim bu mövzuda tamaşalarımız da olacaq".
"Bu tamaşalar erməni məkrini, hiyləsini, təcavüzkarlığını açıq şəkildə göstərir"
Sənətşünaslıq üzrə fəlsəfə doktoru, tanınmış bədii qiraətçi Zülfiyyə Eldarqızı da bizimlə söhbətində dedi ki, teatrlar bu mövzunu daim repertuarda saxlayır: "Bu elə bir mövzudur ki, bütün teatrlarımız ona müraciət etməlidir. Ermənilərin torpaqlarımıza təcavüzü nəticəsində həm torpaqlarımızı itirmişik, həm də nə qədər şəhidlər vermişik, insanlarımız öz ata yurdlarından digərgin düşüb. Çalışdığım İrəvan Dövlət Azərbaycan Dram Teatrının repertuarında bu mövzuda bir neçə tamaşa var. Onlar da hədsiz sanballı tamaşalardır. Bu tamaşalar erməni məkrini, hiyləsini, təcavüzkarlığını açıq şəkildə göstərir. Bu tamaşaların xeyli hissəsinin müəllifi teatrımızın direktoru İftixar Piriyevdir. Şair-dramaturq İ.Piriyevin "Qalx ayağa, Azərbaycan" tamaşası çox dəyərli tamaşadır. Bizim teatr qastrollara həmişə Qarabağ mövzusunda hazırlanan tamaşaları da aparır. Türkiyədə, Gürcüstanda o tamaşalar təqdim edilib".
İradə SARIYEVA
