Er­mə­ni tə­ca­vü­zü­nü dün­ya səh­nə­lə­ri­nə da­şı­yan mil­li te­atr əsər­lə­ri­miz...(?)

Tə­ra­nə Əli­za­də: "Hə­min öl­kə­lər öz­lə­ri si­ya­si möv­zu­la­ra, xü­su­sən də Er­mə­nis­tan-Azər­bay­can mü­na­qi­şə­si­nə da­ir ta­ma­şa­lar is­tə­mir"
Xə­zər Gən­cə­li: "O ta­ma­şa­la­rı qas­trol­la­ra apa­ra bil­mə­mə­yi­mi­zin sə­bə­bi..."
Sər­vər Əli­yev: "Fes­ti­val­la­ra Qa­ra­bağ mü­ha­ri­bə­si ilə bağ­lı ta­ma­şa­lar apar­maq is­tə­mi­şik, an­caq..."
Va­qif Və­li­yev: "Xa­ri­ci öl­kə­lə­rə qas­trol­la­ra get­səy­dik, bu möv­zu­da ta­ma­şa­lar apa­rar­dıq"
Zül­fiy­yə El­dar­qı­zı: "Bi­zim te­atr qas­trol­la­ra hə­mi­şə Qa­ra­bağ möv­zu­sun­da ha­zır­la­nan ta­ma­şa­la­rı da apa­rır"

Er­mə­ni­lə­rin tor­paq­la­rı­mı­za tə­ca­vü­zü, əra­zi­lə­ri­mi­zin 20 fai­zi­ni iş­ğal et­mə­si fak­tı Azər­bay­can dra­ma­tur­gi­ya­sın­da da öz ək­si­ni ta­pıb. Doğ­ru­dur, bu möv­zu­da ya­ra­nan dra­ma­tur­ji ma­te­ri­al­lar o qə­dər çox ol­ma­sa da, yox da de­yil.

Te­atr­la­rı­mız bu dra­ma­tur­ji əsər­lə­rə söy­kə­nə­rək ta­ma­şa­lar ha­zır­la­yıb ta­ma­şa­çı­la­ra təq­dim edir. Tor­paq uğ­run­da şə­hid olan­lar, ve­te­ran­lar, Qa­ra­bağ tor­paq­la­rı­nın er­mə­ni tə­ca­vü­zü­nə mə­ruz qal­ma­sı haq­qın­da ta­ma­şa­lar ha­zır­la­nır. Əl­bət­tə, bu o de­mək­dir ki, Azər­bay­can ədə­biy­ya­tı, dra­ma­tur­gi­ya­sı, te­at­rı er­mə­ni tə­ca­vü­zü­nə qar­şı eti­raz sə­si­ni ucal­dır və iş­ğal fak­tı­nı bü­tün dün­ya­da if­şa et­mək məq­sə­di gü­dür.

Araş­dır­ma­mız za­ma­nı mə­lum ol­du ki, Azər­bay­can pe­şə­kar te­atr­la­rı­nın, ey­ni za­man­da da möv­cud xalq te­atr­la­rı­nın re­per­tua­rın­da bu möv­zu­ya yer ay­rı­lır. Ma­raq­lı­dır, gö­rə­sən bu te­atr­lar xa­ri­ci öl­kə­lər­də qas­trol sə­fər­lə­ri­nə ge­dər­kən, ya­xud fes­ti­val­lar­da ta­ma­şa­lar təq­dim edər­kən er­mə­ni tə­ca­vü­zü ilə bağ­lı ha­zır­la­dıq­la­rı ta­ma­şa­la­rı da təq­dim edir­lər­mi?

"O ta­ma­şa­ya ba­xan adam açıq-aş­kar gö­rür­dü ki..."

Sə­nət­şü­nas Tə­ra­nə Əli­za­də bi­zim­lə söh­bə­tin­də bil­dir­di ki, te­atr­la­rın re­per­tua­rın­da Qa­ra­bağ möv­zu­su, er­mə­ni­lə­rin tə­cə­vü­zü nə­ti­cə­sin­də öz ev-eşik­lə­rin­dən di­dər­gin dü­şən, tor­paq­la­rı­mı­zı düş­mən­dən qo­ru­yar­kən şə­hid olan və­tən öv­lad­la­rı ilə bağ­lı ta­ma­şa­lar ha­zır­la­nır: "Hə­lə ke­çən əs­rin 90-cı il­lə­rin­dən baş­la­ya­raq bu möv­zu Azər­bay­can te­at­rı­nın səh­nə­si­nə yol ta­pıb. Ya­dı­nız­da­dır­sa, o il­lər Na­hid Ha­cı­za­də­nin "Qi­sas qi­ya­mə­tə qal­maz" ad­lı ta­ma­şa­sı "Az­dra­ma"da ta­ma­şa­ya qo­yul­muş­du. O əsər er­mə­ni­lə­rin tor­paq­la­rı­mı­za tə­ca­vü­zü­nə həsr edil­miş­di. Er­mə­ni iş­ğa­lı nə­ti­cə­sin­də yurd-yu­va­la­rı­nı iti­rən in­san­la­rın acı ta­le­yi ta­ma­şa­da ön pla­na çı­xa­rıl­mış­dı. Bu ta­ma­şa o dövr­də bu ha­di­sə­yə çox bö­yük eti­raz idi. Tə­əs­süf ki, ha­zır­da "Qi­sas qi­ya­mə­tə qal­maz" te­atr­la­rın re­per­tua­rın­da yer tut­mur. Çox ma­raq­lı ta­ma­şa idi. O ta­ma­şa­ya ba­xan adam açıq-aş­kar gö­rür­dü ki, bəd­nam er­mə­ni­lər tor­paq­la­rı­mı­zı zəbt edib, uşaq­la­rı­mı­zı, qo­ca­la­rı­mı­zı qət­lə ye­ti­rib, əsir gö­tü­rüb. Son­ra Ra­miz Nov­ru­zun "Hə­lə se­vi­rəm de­mə­miş­di­lər" ta­ma­şa­sı da bu möv­zu­da idi. Ümu­miy­yət­lə, be­lə ta­ma­şa­lar te­atr­la­rın re­per­tua­rın­da sıx-sıx səh­nə­yə qo­yul­ma­lı­dır. On­la­rın tə­sir gü­cü bö­yük­dür. Tə­əs­süf­lə­ni­rəm ki, bu ta­ma­şa­la­rı Azər­bay­can ta­ma­şa­çı­la­rın­dan baş­qa gö­rən ol­mur. Bil­di­yim qə­dər, te­atr­lar xa­ri­ci öl­kə­lə­rə qas­trol sə­fər­lə­ri­nə ge­dər­kən Qa­ra­bağ mü­ha­ri­bə­si, er­mə­ni­lə­rin tor­paq­la­rı­mı­za tə­ca­vü­zü­nü əks et­di­rən ta­ma­şa­lar apar­mır. Bu­nun da müx­tə­lif sə­bəb­lə­ri var. Bi­rin­ci­si odur ki, bu əsər­lə­ri apa­rar­kən gə­rək məz­mu­nu bir ne­çə di­lə tər­cü­mə edil­sin, ikin­ci­si isə, hə­min öl­kə­lər öz­lə­ri si­ya­si möv­zu­la­ra, xü­su­sən də Er­mə­nis­tan-Azər­bay­can mü­na­qi­şə­si­nə da­ir ta­ma­şa­lar is­tə­mir. Bə­zi hal­lar­da te­atr­la­rı­mız Tür­ki­yə­yə qas­trol sə­fər­lə­ri­nə ge­dər­kən bu möv­zu­da ta­ma­şa apa­rır. Əs­lin­də, baş­qa öl­kə­lə­rə ge­dən­də də apa­rıl­ma­lı­dır. Te­atr­la­rı­mız bu sa­hə­də prin­si­pi­al ol­ma­lı­dır. "Az­dra­ma"da Qa­ra­bağ mü­ha­ri­bə­si möv­zu­sun­da bir ne­çə ta­ma­şa oy­na­nı­lır. Mə­sə­lən, yax­şı olar­dı ki, heç ol­ma­sa o ta­ma­şa­la­rın bə­zi­lə­ri rus, ya­xud in­gi­lis di­li­nə çev­ril­sin və ak­tyor­lar oy­na­sın. Dün­ya ta­ma­şa­çı­sı­na bu cür da­ha yax­şı tə­sir et­mək müm­kün­dür".   

T.Əli­za­də bil­dir­di ki, Azər­bay­can Döv­lət Aka­de­mik Mil­li Dram Te­at­rı­nın re­per­tua­rın­da olan bir ne­çə bu möv­zu­lu əsə­rin ol­ma­sı yax­şı hal­dır, an­caq o əsər­lə­ri dün­ya ta­ma­şa­çı­la­rı gör­mür­sə, bu yax­şı hal de­yil. Onun söz­lə­ri­nə gö­rə, bu te­at­rın da, di­gər te­atr­la­rın da re­per­tua­rın­da Hü­seyn­ba­la Mi­rə­lə­mo­vun "Xə­ca­lət" ta­ma­şa­sı yer alır. Eks­pert qeyd et­di ki, bu ta­ma­şa­da Qa­ra­bağ­da baş ve­rən ha­dis­lə­rin fo­nun­da bə­zi ne­qa­tiv mə­qam­lar gös­tə­ri­lir: "Bu ta­ma­şa­da mü­ha­ri­bə­nin ya­rat­dı­ğı fa­ciə­lər bir ai­lə­nin tim­sa­lın­da təq­dim edi­lir. Əsər­də qaç­qın­lı­ğın qlo­bal bir prob­lem ol­du­ğu xü­su­si­lə diq­qə­tə çat­dı­rı­lıb".

"Am­ma qas­tro­la apar­ma­mı­şıq"

Min­gə­çe­vir Döv­lət Dram Te­at­rı­nın baş re­jis­so­ru Xə­zər Gən­cə­li "Ba­kı-Xə­bər"ə açıq­la­ma­sın­da qeyd et­di ki, er­mə­ni­lə­rin tor­paq­la­rı­mı­zı iş­ğal et­mə­si fak­tı ilə bağ­lı te­atr­da ta­ma­şa­lar ha­zır­la­nır. Onun söz­lə­ri­nə gö­rə, ta­ma­şa­lar ha­zır­lan­sa da, mü­əy­yən sə­bəb­lər üzün­dən on­la­rı qas­trol­la­ra apa­ra bil­mir­lər: "Bi­zim te­atr­da ke­çən ilin ap­rel ayın­da mən Se­vinc El­se­və­rin "Ürə­yin­də ar­zu tut" ad­lı, Xo­ca­lı fa­ciə­si­ni əks et­di­rən pye­si­ni səh­nə­yə ha­zır­la­mı­şam. Biz onu bir ne­çə də­fə oy­na­dıq. Am­ma qas­tro­la apar­ma­mı­şıq. Bu ta­ma­şa­nı "You­Tu­be"da iz­lə­yə bi­lər­si­niz. O ta­ma­şa­la­rı qas­trol­la­ra apa­ra bil­mə­mə­yi­mi­zin sə­bə­bi əsa­sən tək­lif al­ma­ma­ğı­mız­la bağ­lı­dır".

"Biz hə­mi­şə bu möv­zu­ya mü­ra­ci­ət edi­rik"

Ağ­dam Döv­lət Dram Te­at­rı­nın baş re­jis­so­ru Sər­vər Əli­ye­vin söz­lə­ri­nə gö­rə, təm­sil et­di­yi te­atr mü­tə­ma­di ola­raq bu möv­zu­ya mü­ra­ci­ət edir. O bil­dir­di ki, bu ta­ma­şa­lar yer­li ta­ma­şa­çı­lar tə­rə­fin­dən yük­sək sə­viy­yə­də qar­şı­la­nıb: "Biz hə­mi­şə bu möv­zu­ya mü­ra­ci­ət edi­rik. Fakt bu­dur ki, Qa­ra­bağ er­mə­ni­lər tə­rə­fin­dən iş­ğal edi­lib və hə­lə də qa­nun­suz ola­raq iş­ğal­da sax­la­nır. Bu bö­yük əda­lət­siz­lik­dir. Biz son vaxt­lar Xo­ca­lı­dan olan və er­mə­ni əsir­li­yin­də min bir əziy­yət çək­miş bir gə­li­nin ta­le­yin­dən bəhs edən "Ürə­yin­də ar­zu tut" ta­ma­şa­sı­nı ha­zır­la­yıb təq­dim et­mi­şik. Bu ta­ma­şa­da mü­ha­ri­bə­nin, er­mə­ni­lə­rin xal­qı­mı­zın ba­şı­na gə­tir­di­yi oyun­la­rın bü­tün tə­rəf­lə­ri gös­tə­ri­lib. Pa­yız­da isə "Xo­ca­lı­dan gə­lən oğ­lan" ta­ma­şa­sı­nı iş­lə­yə­cə­yik. Bu ta­ma­şa­nın da məz­mu­nu er­mə­ni tə­ca­vü­zü ilə bağ­lı­dır. Xo­ca­lı­dan olan bir oğ­lan uşaq vax­tı er­mə­ni­lə­rə əsir dü­şür, onu er­mə­ni ai­lə­sin­də bö­yü­dür­lər. O, əs­gər­li­yə ge­dir və er­mə­ni­lər on­dan bi­zə qar­şı is­ti­fa­də et­mək is­tə­yir­lər, la­kin oğ­lan da­xi­lin­də azər­bay­can­lı ol­du­ğu­nu ya­şa­dır hə­mi­şə. O, əs­gər­lik­də olan­da Azər­bay­can tə­rə­fə ke­çir və və­ziy­yə­ti­ni bi­zim­ki­lə­rə da­nı­şır. Yə­ni bu məz­mun­da ta­ma­şa­dır. Biz bir ne­çə də­fə qas­trol­la­ra get­mi­şik. Fes­ti­val­la­ra ge­dən­də Qa­ra­bağ mü­ha­ri­bə­si ilə bağ­lı ta­ma­şa­lar apar­maq is­tə­mi­şik, an­caq bi­zə eti­raz edib­lər ki, o ta­ma­şa­la­rı gə­tir­mə­yin, biz si­ya­sə­tə, er­mə­ni-azər­bay­can­lı mü­na­qi­şə­si­nə qa­rış­maq is­tə­mi­rik. Mən də, tə­bii, eti­raz et­mi­şəm və o fes­ti­va­la qa­tıl­ma­mı­şıq. Am­ma öl­kə da­xi­lin­də o ta­ma­şa­la­rı ta­ma­şa­çı­la­rı­mı­za təq­dim et­mi­şik".

"Bu fa­ciə­lər də te­atr ta­ma­şa­la­rın­da əks olu­nur"

Azər­bay­can Döv­lət Fü­zu­li Dram Te­at­rı­nın di­rek­to­ru Va­qif Və­li­yev də bi­zim­lə söh­bə­tin­də möv­zu­nun te­at­rın əsas re­per­tua­rın­da yer tut­du­ğu­nu bil­dir­di. V.Və­li­yev de­di ki, cəb­hə böl­gə­sin­də fəa­liy­yət gös­tər­dik­lə­ri üçün er­mə­ni tə­ca­vü­zü ilə bağ­lı möv­zu diq­qət mər­kə­zin­də sax­la­nır: "Bi­zim bu ha­di­sə ilə bağ­lı ta­ma­şa­la­rı­mız var. Er­mə­ni­lə­rin Azər­bay­can tor­paq­la­rı­na tə­ca­vü­zü nə­ti­cə­sin­də bö­yük fa­ciə­lər ya­şa­mı­şıq. Bu fa­ciə­lər də te­atr ta­ma­şa­la­rın­da əks olu­nur. "Qa­ra­ba­ğım qan ağ­la­yır", "Ağ qa­yıq", "Ta­le­yin bir üzü" və baş­qa ta­ma­şa­la­rı­mız bu möv­zu­da­dır. "Xə­ca­lət" ta­ma­şa­sı­nı da səh­nə­yə qoy­mu­şuq, onu Azər­bay­ca­nın ra­yon­la­rı­na qas­trol sə­fər­lə­ri­nə apar­mı­şıq. Am­ma nə giz­lə­dim, xa­ri­ci öl­kə­lə­rə qas­trol­la­ra get­mə­mi­şik. Xa­ri­ci öl­kə­lə­rə qas­trol­la­ra get­səy­dik, bu möv­zu­da ta­ma­şa­lar apa­rar­dıq. Ha­zır­da te­at­rı­mız­da bö­yük can­lan­ma var. Zəh­ra­nın və onun nə­nə­si­nin şə­hid ol­ma­sı ilə bağ­lı te­atr­da bö­yük sər­gi ha­zır­la­mı­şıq. Ta­ma­şa­la­rı tə­xi­rə sal­saq da, ca­ma­at gə­lib o şə­kil­lə­ri zi­ya­rət edir, on­la­rın ru­hu­na dua­lar oxu­yur, er­mə­ni­lə­rin əmə­li­ni lə­nət­lə­yir. Biz bu ha­di­sə ilə bağ­lı mü­şa­vi­rə ke­çi­rib mü­ra­ci­ət qə­bul et­mi­şik. Er­mə­ni tə­ca­vü­zü nə qə­dər da­vam edir­sə, bi­zim bu möv­zu­da ta­ma­şa­la­rı­mız da ola­caq".

"Bu ta­ma­şa­lar er­mə­ni mək­ri­ni, hiy­lə­si­ni, tə­ca­vüz­kar­lı­ğı­nı açıq şə­kil­də gös­tə­rir"

Sə­nət­şü­nas­lıq üz­rə fəl­sə­fə dok­to­ru, ta­nın­mış bə­dii qi­ra­ət­çi Zül­fiy­yə El­dar­qı­zı da bi­zim­lə söh­bə­tin­də de­di ki, te­atr­lar bu möv­zu­nu da­im re­per­tu­ar­da sax­la­yır: "Bu elə bir möv­zu­dur ki, bü­tün te­atr­la­rı­mız ona mü­ra­ci­ət et­mə­li­dir. Er­mə­ni­lə­rin tor­paq­la­rı­mı­za tə­ca­vü­zü nə­ti­cə­sin­də həm tor­paq­la­rı­mı­zı itir­mi­şik, həm də nə qə­dər şə­hid­lər ver­mi­şik, in­san­la­rı­mız öz ata yurd­la­rın­dan di­gər­gin dü­şüb. Ça­lış­dı­ğım İrə­van Döv­lət Azər­bay­can Dram Te­at­rı­nın re­per­tua­rın­da bu möv­zu­da bir ne­çə ta­ma­şa var. On­lar da həd­siz san­bal­lı ta­ma­şa­lar­dır. Bu ta­ma­şa­lar er­mə­ni mək­ri­ni, hiy­lə­si­ni, tə­ca­vüz­kar­lı­ğı­nı açıq şə­kil­də gös­tə­rir. Bu ta­ma­şa­la­rın xey­li his­sə­si­nin mü­əl­li­fi te­at­rı­mı­zın di­rek­to­ru İf­ti­xar Pi­ri­yev­dir. Şa­ir-dra­ma­turq İ.Pi­ri­ye­vin "Qalx aya­ğa, Azər­bay­can" ta­ma­şa­sı çox də­yər­li ta­ma­şa­dır. Bi­zim te­atr qas­trol­la­ra hə­mi­şə Qa­ra­bağ möv­zu­sun­da ha­zır­la­nan ta­ma­şa­la­rı da apa­rır. Tür­ki­yə­də, Gür­cüs­tan­da o ta­ma­şa­lar təq­dim edi­lib".

İra­də SA­RI­YE­VA