Mərkəzi Bankın Dövlət Neft Fondu ilə birlikdə təşkil etdiyi son hərraclarda ABŞ dollarının məzənnəsinin manata nisbətdə artıq sabit bir həddə qaldığı müşahidə olunur. Ekspertlər hesab edir ki, əslində, Mərkəzi Bank imkan verəcəyi halda dolların müəyyən qədər ucuzlaşması qaçılmaz olacaq.
Sadəcə, ölkənin ixrac qabiliyyətinin qorunub saxlanması məqsədilə hələlik dolldarın indiki həddə sabit qalması məqbul sayılır. Amma istənilən halda, qarşıdakı müddət ərzində dolların müəyyən həddə ucuzlaşması da qaçılmaz sayılır. Çünki, ümumiyyətlə, qarşıdakı dövr ərzində dolların məzənnəsində dünya miqyasında enmələr qaçılmaz sayılır. Bunu ABŞ-ın nüfuzlu "Morgan Stanley" investisiya bankının London şöbəsinin valyuta bazarları üzrə baş strategiya mütəxəssisi Hans Redeker də təsdiqləyir.
O bildirir ki, ABŞ Federal Ehtiyat Sisteminin (FES) uçot dərəcəsini artırmasına baxmayaraq, qlobal iqtisadiyyatda güclü artım amili səbəbindən dolların məzənnəsi aşağı düşəcək:. "Dollar bu ilin yanvar ayında son zamanların maksimal səviyyəsinə yüksəlib və bundan sonrakı 6 il ərzində onun ucuzlaşması proqnozlaşdırılır. Dolların məzənnəsi FES-in faiz artırımlarından çox, qlobal iqtisadiyyatın sürəti və maliyyələşmə üçün qlobal bazarların tələbinə bağlıdır".
Bundan başqa, ABŞ prezidenti Donald Trampın FES rəhbərliyinə Cerom Poveli gətirmək niyyəti də dolları ucuzlaşdıracaq amillərdən sayılır. Çünki Cerom Povel də Donald Tramp kimi ucuz dolların tərəfdarıdır. Bütün bunlar qarşıdakı dövrdə Azərbaycanda da dolların məzənnəsinə təsir edəcək. Digər tərəfdən hesab edilir ki, dünya bazarında neftin qiymətinin 55 dollarlıq həddə qalması da Azərbaycanda dolların rəsmi məzənnəsinin 1,6 manata kimi düşməsini gələn il üçün qaçılmaz edəcək. Eyni zamanda Azərbaycanın xarici ticarət göstəriciləri, tədiyyə balansı, inflyasiya və iqtisadi artım perspektivləri manatın möhkəmlənməsi üçün əsas təşkil edir. Belə ki, neftin bahalaşması xarici ticarətin müsbət saldosunu getdikcə artırır. Bu zaman dolların bir qədər ucuzlaşdırılaraq ixracın artırılması və büdcə gəlirlərinin yüksəldilməsi mümkündür. Ölkənin strateji valyuta ehtiyatlarının həcmində də əhəmiyyətli artım var. Son dövrlər manatın məzənnəsində yaranan sabitlik yığımların strukturuna müəyyən qədər təsir göstərir. 2016-cı ilin göstəricilərinə görə, yığımların, depozitlərin və əmanətlərin 80 faizindən çoxu xarici valyutada idisə, hazırda bu göstərici 4 faiz azalıb. Bu o deməkdir ki, artıq manatla yığımlarda müsbət tendensiya hiss olunur. Dövriyyədə manatın az olması da dollara tələbi aşağı salan faktorlardan biri hesab olunur. Digər tərəfdən, neftin qiymətinin qalxması nəticəsində şirkətlərin dövlət büdcəsinə ödəyəcəyi verginin həcmi də artır ki, bunun müqabilində onlar xarici valyutanı bazarda kompensasiya edərək bazara daxil olan valyutanın həcmini artıra bilirlər. Mərkəzi Bankın hələ də yuxarı uçot dərəcəsi siyasətini həyata keçirməsi, bankların manatla kreditləşməsinin nisbətən zəif təmin edilməsi və bu kimi digər məsələlər manatın xeyrinədir. Bu isə onu deməyə əsas verir ki, hər hansı bir kənar müdaxilə və inzibati təsir olmasa, manatın ucuzlaşması baş verməyəcək. Amma bu təsirlər, böyük ehtimalla, Mərkəzi Bankın timsalında hökumət tərəfindən neytrallaşdırılır ki, manat əhəmiyyətli səviyyədə möhkəmlənməsin. Çünki burada həm strateji, həm də taktiki maraqlar var. Belə ki, həm turizm sektorunda rəqabətliliyin təmin edilməsi, həm də yerli istehsalda rəqabətin artırılması, ixracın stimullaşdırılması kimi məsələlər manatın çox möhkəmlənməsinin hələ tez olduğunu göstərir. Bu məqsədlə hökumət manatın möhkəmlənməsinin qarşısını almaq istiqamətində addımlar atır. Qeyd edək ki, bundan əvvəl Mərkəzi Bankın İdarə Heyətinin sədri Elman Rüstəmov üzən məzənnə rejiminin davamlı rejim olduğunu bildirərək, ilin sonuna kimi manatın bahalaşacağını istisna etməyib.
Tədiyyə balansının yüksəlməsi halında isə manatın möhkəmlənməsinin daha yüksək templə getməsi proqnozlaşdırılır. Artıq son 10 ayın göstəriciləri tədiyyyə balansının müsbət saldosunun 2 milyard dollara çatmaqda olduğunu göstərir. İnflyasiya göstəricisi nəzərə alındıqda da dolların məzənnəsində geriləmə amili xüsusi önəm daşıyır. Belə ki, hazırda 14%-ə yaxın olan inflyasiya göstəricisinin geriləməsi üçün dolların məzənnəsində ucuzlaşma baş verməlidir. İqtisadi artımla bağlı göstəricilər də dolların məzənnəsinin ucuzlaşmasıın qaçılmaz edir. Əhali də, öz növbəsində, istehlak xərclərini artıraraq iqtisadi artıma müsbət təsir göstərir. Bütün bunlar isə istənilən halda qarşıdakı müddət ərzində dolların ucuzlşmasını qaçılmaz edir.
Tahir TAĞIYEV
