Süni intelek sovet intelektindən daha obyektivdir
Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyi bərpa olunduqdan sonra kommunist rejiminin bir çox saxtakarlıqları aradan qaldırılsa da hələ də bir sıra problemlər qalmaqdadır. Bunlardan biri də şərqdə ilk demokratik respublika, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətini işğal edərək xalqımızın başına müsibətlər gətirmiş, 1920-1921-ci illərdə 48 min soydaşımızı qətlə yetirmiş XI qırmızı rus ordusunun hələ də qızıl ordu adlandırılmasıdır.
Bu saxtakarlıq daim Azərbaycan vətəndaşlarını narahat etmiş, etirazlara isə məhəl qoyan olmamışdır. Necə ola bilər ki, dünya ölkələri tərəfində de-fakto tanınmış dövlətini, vətənini işğal etmiş və özünü qırımız ordu adlandıran bir ordunu hələdə də sən əzizləyərək qızıl ordu adlandırasan?
Keçən il AMEA Tarix institutunda üzv olduğum müdafiə şurasında bir doktorant dissertasiya müdafiə edərək bu məsələlərdə səhv etməsi bizi təəccübləndirdi. Doktorant hətta qızıl ordu sözünə o qədər alüdə olmuşdu ki, tatar-monqolların yaratdığı Qızıl Orda dövlətini də Qızıl Orda deyil, Qızıl Ordu adlandırıdı.
Əvvəla onu qeyd edək ki, tatar-monqolların yaratdığı Qızıl Orda dövlətini ruslar öz dillərində Zolotaya arda adlandırdıqlarına görə onun adı Azərbaycan dilində Qızıl Orda dövləti adladırılır. Amma işğalçı rus ordusunu ruslar özləri Zolotaya armiya (Qızıl ordu) yox, Krasnaya armiya (Qırımızı ordu) adlandırırlar.
Bəzilərinə bu məsələ çox sadə, əhəmiyyətsiz məsələ kimi gələ bilər. Hətta bəzi dilçi alimlər qızıl sözünün qırmızı sözünün sinonimi kimi işlədilməsini önə çəkərək burada elə bir ciddi səhvin olmadığını iddia edərək saxtakarlığı pərdələməyə də çalışarlar. Lakin biz belə hesab edirik ki, bu adi sözün bilərəkdən səhv işlədilməsi tariximiz saxtalaşdırılması, işğalçı ordunun cinayətlərini ört-basdır etmək məqsədi güdmüşdür. Məsələyə aydınlıq gətirmək üçün fikrimizcə məsələnin qısa da olsa izah edilməsinə etiyac var.
Rusiyada bolşeviklər 1917-ci ilin oktyabrında çevriliş yolu ilə hakimiyyəti ələ keçirdikdən sonra bu ölkədə başlanmış vətəndaş müharibəsində iki qvvə, qırımızılarla, ağlar və ya başqa sözlə ağqvardiyaçılar mübarizə aparırdı. Bolşeviklər öz ordularını qırmızı ordu adlandırmış və qırmızı rəngli bayrağı atribut kimi qəbul etmişdilər. Yalnız 1946-cı ildə Qırmızı ordu Sovet ordusu termini ilə əvəz olunmuşdur. Sual olunur bəs nəyə görə rusların qırmızı adlandıqdıqları ordunu, Moskvada qırmızı adlandırdıqları meydanı biz qızıl adlandırmışıq və həmin saxtakarlıq bu gün də davam edir?
XI rus ordusu Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətini işğal etdikdən sonra sovet rejimi bizə düşməni dost, dostu isə düşmən kimi təqdim edərək tariximiz saxtalaşdırılmış, bolşevik rəhbərlərə, işğalçı orduya heykəllər qoymuşdu.
Sovet dövründə indiki 20 yanvar metro stansiyası XI qızıl ordu adlandırılmış və 18 aprel 1980-ci il tarixdə XI işğalçı orduyaya bu ərazidə abidə qoyulmuşdu.
Lakin 1990-cı il 20 yanvar faciəsindən sonra abidə götürülərək, 2010-cu ildə həmin ərazidə 20 yanvar şəhidlərinin xatirəsinə abidə ucaldılıb.
İşğalçı ordunu hörmətə mindirmək, onun tökdüyü günahsız qanları unutdurmaq üçün qırmızı sözünü qızıl sözü ilə əvəz etmişlər. Lakin XI ordu abidəsi 1991- ci ildə götürülsə də qırmızı sözünün əvəzinə işlənə qızıl sözü hələ də qalmaqdadır. Fikrimizcə bu saxtakarlığın aradan qaldırılmasının vaxtı çoxdan çatmışdır.
Maraqlıdır ki, son illər inkişaf edən süni intelek bu məsələdə sovet intelektindən, sovet təfəkkürünü daşıyan insanlardan daha obyektiv yanaşır. Süni intelek bu suallara aşağıdaki cavabları verir:
Qırmızı ordu, yoxsa Qızıl ordu?
Hər iki ifadə işlədilir, amma mənaları və istifadəsi bir qədər fərqlənir:
- Qırmızı Ordu — Fəhlə və Kəndli Qırmızı Ordusu üçün tarixi və ən geniş qəbul olunmuş addır. Rusca adı Krasnaə armiə ("Krasnaya Armiya") olub, "qırmızı" sözü sosialist hərəkatının simvoluna işarə edir.
- Qızıl Ordu — Azərbaycan dilində bəzən işlədilən alternativ tərcümədir. Buradakı "qızıl" "gold" (metal) mənasında deyil, qədim türk dillərində "qırmızı/al rəng" mənasında işlənən sözlə əlaqələndirilir. Buna baxmayaraq, müasir tarixşünaslıqda və dərsliklərdə daha çox Qırmızı Ordu ifadəsinə üstünlük verilir.
Qısacası, tarixi və akademik baxımdan ən düzgün və yayılmış termin Qırmızı Ordudur. "Qızıl Ordu" ifadəsinə də rast gəlinir, lakin daha az istifadə olunur və bəzən terminoloji qarışıqlıq yarada bilər.
Qırımız meydan, yoxsa Qızıl meydan?
Bu halda da hər iki ifadəyə rast gəlinir, amma fərq var:
- Qırmızı Meydan — tarixi və akademik ədəbiyyatda ən geniş işlənən addır. Rusca adı Krasnaə plohadğ ("Krasnaya ploşşad") olub, sözbəsöz "Qırmızı Meydan" deməkdir.
- Qızıl Meydan — Azərbaycan dilində bəzən işlədilən variantdır. Bunun səbəbi qədim türk dillərində "qızıl" sözünün bəzi hallarda "al/qırmızı" mənasında işlənməsi ilə əlaqələndirilir. Ancaq müasir istifadədə "qızıl" əsasən "gold" (qiymətli metal) mənasını verdiyi üçün bu variant anlaşılmazlıq yarada bilər.
Nəticə olaraq, müasir Azərbaycan dilində və tarix kitablarında üstünlük verilən forma Qırmızı Meydandır. Bu həm orijinal adın mənasına daha uyğundur, həm də daha geniş qəbul edilmiş termindir.
Süni intelektin cavabına əlavə olaraq qeyd etmək olar ki, bu həm də tarixi ədalətin bərpası, saxtakarlığın ardan qaldırılmasıdır.
Məhərrəm Zülfüqarlı Tarix elmləri doktoru, professor
