Ölkənin bank sektorunda hələ də həllini tapmayan əsas problemlərdən biri qaytarılma vaxtı keçən kreditlərlə bağlıdır. Təhlillər isə bu vəziyyətin yenə bankların yanlış siyasətindən qaynaqlandığını, onların özlərinin kredit sahəsində belə təhlükəli durumun formalaşmasına yol açdıqlarını üzə çıxarır.
Bunun nəticəsidir ki, ölkədə vaxtı keçmiş kreditlərin ümumi həcmi 2016-cı il dekabrın 1-nə 1 milyard 442,3 milyon manat təşkil edib. Bu, ötən il noyabrın 1-i ilə müqayisədə 4,85% və yaxud 66,7 milyon manat çoxdur. İlin əvvəlinə nisbətən problemli kreditlər 66,2 milyon manat və yaxud 4,4% azaldığı halda, son bir ildə 17,3% və yaxud 212,7 milyon manat artıb. Vaxtı keçmiş kreditlərin ümumi kredit portfelində payı ötən ilin əvvəlinə 6,9%, 2015-ci il noyabrın sonuna isə 6,6% olub. Beləliklə, illər üzrə təhlil problemli kreditlərin miqdarının artmaqda olduğunu üzə çıxarır. Özü də son artımlar daha çox xarici valyutalarda verilən kreditlərdə özünü göstərir. Belə kreditlərin miqdarı 750 milyon manatdan çoxdur. Hesab edilir ki, banklar siyasətlərində dəyişikliklər etməsə, problemli kreditlərin miqdarı arta bilər. İqtisadçı-ekspert Vüqar Bayramov sosial şəbəkədə bu xüsusda paylaşdığı şərhində bildirir: "Problemli kreditlərin həcmi 1 milyard 442 milyon manata çatıb. Bu, 16 milyard 275 milyon manatlıq kredit portfelinin 8.9 faizi deməkdir.
Qeyd edək ki, neftin dünya bazar qiyməti aşağı düşməyə başlayanda bu rəqəm 5 faiz ətrafında dəyişirdi. Bununla belə, aparılan monitorinqlər göstərir ki, banklarda problemli kreditlərin məbləği Mərkəzi Bank tərəfindən rəsmi elan edilən rəqəmdən daha böyükdür. Fərqli səbəblərdən banklar yubanan kreditləri problemli kreditlər kimi rəsmiləşdirməyə həvəsli görsənmir. Kredit götürənlərin ödəmə qabiliyyətinin azaldığını nəzərə alsaq, o zaman növbəti aylarda da problemli kreditlərin həcmində artımlar qaçılmazdır. Tədqiqatlar göstərir ki, problemli kreditlərin xeyli hissəsi artıq "ümidsiz kreditlərdir". Yəni onların geri qaytarılması praktik olaraq mümkün deyil. Halbuki, 2015-ci ilin əvvəlində təklif etdiyimiz kimi, Mərkəzi Bank sadəcə problemli kreditlərin yarısı qədər məbləği xarici valyutada olan kreditlərə kompensasiya kimi ödəsəydi, 10 min dollaradək istehlak kreditlərinə güzəşt tətbiq edə bilərdi. Mərkəzi Bank kreditlərə güzəşt versəydi nə problemli kreditlərin həcmi bu qədər şişərdi, nə də kredit borcu olanların ödəmə qabiliyyəti pisləşərdi. Bu isə o deməkdir ki, güzəşt tətbiq edilməyincə problemli kreditlərin həcmində artımlar davam edəcək". hazırda yaranmış vəziyyətdə banklar kredit verilməsi prosesini xeyli sərtləşdirib. Belə vəziyyət banklardan kredit götürənlərin də sayının kəskin şəkildə azalmasına gətirib çıxarıb. Amma bankların əvvəl yol verdiyi səhvlər və elə əvvəllər verdikləri kreditlər üzrə ödəmələrdə meydana çıxan problemlər ödəmə müddəti keçən kreditlərin miqdarında artıma səbəb olur. Belə vəziyyət isə bank sektoru və beləliklə, ölkə iqtisadiyyatı üçün təhdidlər yaradır. Elə bu səbəbdəndir ki, məsələ hökumətin xüsusi diqqət mərkəzindədir. Azərbaycan Prezidentinin 2016-cı ötən ay verilən fərmanı ilə təsdiq edilmiş "Azərbaycan Respublikasında maliyyə xidmətlərinin inkişafına dair Strateji Yol Xəritəsi"ndə də bu məsələyə xüsusi toxunulub. Buradan belə bəlli olur ki, ölkədə problemli kreditlərlə bağlı hər bir bank üzrə tədbirlər planı hazırlanacaq.
Qeyd olunur ki, Maliyyə Bazarlarına Nəzarət Palatası (MBNP) hər bir bank üzrə problemli kreditlərin kapitallaşdırılması ilə bağlı tədbirlər planı müəyyənləşdirəcək. Plan müəyyən edilərkən potensial kapital mənbələri, qeyri-işlək aktivlərin sağlamlaşdırılması, bankların konsolidasiyası və digər imkanlar təhlil ediləcək. Tədbirlər planında bank və onun səhmdarlarının, dövlət təşkilatlarının və digər əlaqəli tərəflərin vəzifələri müəyyən ediləcək və artıq bu xüsusda tədbirlərin icrasına da başlanıb. MBNP hər bir bank üzrə tədbirlər planının icrasına və nəzərdə tutulan işlərin vaxtında yerinə yetirilməsinə nəzarət məqsədilə monitorinq sistemi müəyyən edəcək.
Bildirilir ki, milli valyutanın devalvasiyasından sonra banklarda qeyri-işlək aktiv portfelinin həcmi artıb. Qeyri-işlək aktivlərlə iş prosedurlarını düzgün təşkil etməyən banklar böyük itkilərlə üzləşir. Beynəlxalq təcrübədə qeyri-işlək aktivlərin ixtisaslaşmış institutlara ötürülməsi aktivin bazar dəyərinin tam itirilmədən bərpasını təmin edir. Ölkəmizdə də bundan istfiadə xüsusi diqqət mərkəzindədir. Bu və digər addımlar isə problemli kreditlər məsələsinin çözümünü sürətləndirəcək.
Tahir TAĞIYEV
