Ta­ri­xi­miz­də mil­li pul va­hid­lə­ri döv­lət­çi­lik at­ri­bu­tu ki­mi...

Azər­bay­ca­nın döv­lət­çi­lik ta­ri­xi­nin in­ki­şaf dövrlə­ri­ni mü­şa­hi­də et­dik­cə əmin olu­ruq ki, döv­lə­ti­mi­zin və xal­qı­mı­zın ta­ri­xi çox şə­rəf­li­dir.  

Qeyd edək ki, çox­mi­nil­lik döv­lət­çi­lik ta­ri­xi­nə ma­lik olan Azər­bay­can bü­tün cə­hət­lə­ri­nə gö­rə hə­mi­şə ma­raq çə­kib. Azər­bay­can döv­lət­çi­lik, mə­də­niy­yət ta­ri­xin­də özü­nə yer tu­tan  nu­miz­ma­ti­ka el­mi qar­şı­mız­da bir sı­ra ma­raq­lı sə­hi­fə­lər açır. 

Fəl­sə­fə dok­to­ru Qə­ni­rə Pir­qu­li­ye­va an­tik dövrlə bağ­lı qiy­mət­li araş­dır­ma­sın­da ya­zır ki, Azər­bay­can­da sik­kə zər­bi­nin ya­ran­ma­sı üçün əl­ve­riş­li iq­ti­sa­di, si­ya­si şə­ra­it b.e.ə. III əsrdən eti­ba­rən ya­ran­mış­dı. Be­lə ki, el­lin döv­rü ad­lan­dır­dı­ğı­mız bu za­man­da da­xi­li və öl­kə­lə­ra­ra­sı ti­ca­rət əla­qə­lə­ri dün­ya ti­ca­rət sə­viy­yə­si­nə çat­mış­dı:

"...I mər­hə­lə­nin nu­miz­ma­tik xü­su­siy­yə­ti­ni ke­çən əsrdə Bər­də­dən, Qə­bə­lə­dən, Şa­ma­xı­dan, sik­kə və pul də­fi­nə­lə­ri tə­yin edir. Be­lə ki, Azər­bay­can­da ən qə­dim pul nü­mu­nə­si Ba­bil­də e.ə. IV əs­rin son­la­rın­da zərb edi­lən 2 ədəd tet­rad­rax­ma­dır. Bu sik­kə­lər Şa­ma­xı­dan 1820-ci il­də ta­pı­lıb. Bər­də­dən aş­kar edi­lən də­fi­nə­nin tər­ki­bin­də Se­lev­ki­lə­rə aid olan, Ki­çik Asi­ya­nın Kim şə­hə­rin­də (e.ə. II əsrdə) zərb edi­lən tet­rad­rax­ma var".

Alim bil­di­rir ki, Qə­bə­lə­dən ta­pı­lan də­fi­nə­də ar­tıq  Ma­ke­do­ni­ya­lı İs­gən­də­rin adın­dan zərb edi­lən 7 ədəd sik­kə var. On­lar­dan 4 ədə­di b.e.ə. IV əs­rin son­la­rın­da Ko­lo­fon şə­hə­rin­də­ki zərbxa­na­ya, qa­la­nı Me­andra­da yer­lə­şən Maq­ne­si­nin zər­bi­nə aid­dir. Təd­qi­qat­çı qeyd edir ki, 5 ədəd drax­ma Ki­çik Asi­ya­nın pul zər­bi­nə aid olub İs­gən­də­rin ölü­mün­dən son­ra­kı il­lər­də zərb edi­lib: "Bu ta­pın­tı­la­ra əsa­sən, Azər­bay­can nu­miz­ma­ti­ka­sın­da ilk pul no­mi­nal­la­rı­nın ta­ri­xi e.ə. IV əs­rin son­la­rı­na aid edil­miş­di. İs­gən­də­rin adın­dan zərb edil­miş bu pul­lar, əsa­sən drax­ma pul va­hi­di Ki­çik Asi­ya­nın qərb vi­la­yət­lə­rin­dən, tet­rad­rax­ma­lar əsa­sən Ba­bil­dən gə­ti­ril­miş­di. Al­ba­ni­ya­da döv­lə­tin özü­nün pul zər­bi­nə baş­la­ma­sı e.ə. III əsrdən he­sab­la­nır, yə­ni Ma­ke­do­ni­ya­lı İs­gən­də­rin adın­dan zərb edi­lən pul­lar onun ölü­mün­dən son­ra da im­pe­ri­ya­nın əra­zi­lə­rin­də döv­riy­yə­də idi. Bu sə­bəb­dən Al­ba­ni­ya­nın iq­ti­sa­di po­ten­si­a­lı­nın in­ki­şa­fın­da bu pul­lar hə­lə də mü­hüm yer tu­tur­du. Am­ma bu, da­xi­li ba­za­rı tam tə­min edən Al­ba­ni­ya­nın öz pul­la­rı idi. Bu pul­lar nu­miz­ma­ti­ka­da "ox­şar" və ya "bən­zət­mə" pul­lar ad­la­nır. Be­lə yer­li "ox­şar pul­lar" e.ə. II əs­rin 80-ci il­lə­ri­nə qə­dər döv­riy­yə­də ol­muş­lar. E.ə. II əs­rin 80-ci il­lə­rin­dən 20-ci il­lə­ri­nə qə­dər baş ve­rən si­ya­si ha­di­sə­lər ilk növ­bə­də pul zər­bin­də özü­nü gös­tər­miş­di. Be­lə ki, IV Se­le­vi­kin (187-179-cu il­lər) ha­ki­miy­yə­ti za­ma­nı Al­ba­ni­ya­da Se­lev­ki­lə­rin pul­la­rı ha­kim möv­qe tu­tur­lar. Bu­na sə­bəb Se­lev­ki­lər­lə Ro­ma ara­sın­da bağ­la­nan Ana­mey sülh mü­qa­vi­lə­si ol­muş­du. Mü­qa­vi­lə­nin şərtlə­ri­nə gö­rə, Se­lev­ki­lər Ki­çik Asi­ya­da­kı bü­tün tor­paq­la­rı­nı itir­miş­lər. Bu sə­bəb­dən də on­la­ra ye­ni "ba­zar­lar" la­zım ol­duq­da, Al­ba­ni­ya ilə sıx iq­ti­sa­di əla­qə­lər ya­rat­mış­lar. Se­lev­ki­lər Al­ba­ni­ya ilə ti­ca­rət əla­qə­lə­rin­də əsa­sən tet­rad­rax­ma pul va­hid­lə­rin­dən is­ti­fa­də et­miş­lər.

Bu­na sə­bəb Al­ba­ni­ya­da iri pul­la­ra da­ha çox eh­ti­yac ol­ma­sı ilə izah olu­nur. Be­lə ki, ki­çik də­yə­ri olan drax­ma - xır­da pul­lar yer­li zərbxa­na­lar­da ha­zır­la­nır və mü­əy­yən qə­dər əha­li­nin eh­ti­ya­cı­nı ödə­yir­di. Bu faktla­rın əsas gös­tə­ri­ci­si Qə­bə­lə və Xı­nış­lı də­fi­nə­lə­ri­dir. Se­lev­ki­lə­rin tet­rad­rax­ma­la­rı ilə ey­ni za­man­da bu­ra Ki­çik Asi­ya­dan da pul­lar da­xil olur­du. Be­lə pul­lar Bər­də də­fi­nə­sin­də aş­kar edil­miş və tet­rad­rax­ma no­mi­nal ola­raq olub, zərb ta­ri­xi isə e.ə. II əs­rə aid­dir. Xı­nış­lı də­fi­nə­sin­də Li­si­ma­xın adın­dan Bi­zansda zərb edi­lən pul­lar aş­kar edil­miş­di. Bu za­man­dan Al­ba­ni­ya əra­zi­sin­də Yu­nan-Baktri­ya tet­rad­rax­ma­la­rı və Par­fi­ya drax­ma­la­rı da ta­pı­lır. Bu pul ta­pın­tı­la­rı dün­ya ça­pın­da baş ve­rən mü­hüm ha­di­sə­nin - Se­lev­ki­lə­rin ha­ki­miy­yə­ti­nin zə­if­lə­mə­si və par­fi­ya­lı­la­rın ye­ni döv­lət ya­rat­ma­sı ilə əla­qə­dar­dır. Bu za­man­dan baş­la­ya­raq Al­ba­ni­ya­nın Me­so­pa­ta­mi­ya və Mi­di­ya əra­zi­lə­ri ilə əla­qə­lə­ri güc­lə­nir. Bu gü­nə Azər­bay­can­da ta­pı­lan, rəs­mi qey­diy­yat­dan ke­çən er­kən Par­fi­ya pul­la­rın­dan 8 ədəd e.ə. II əsrdən - e.ə. I əs­rin 60-cı il­lə­ri­nə qə­dər­ki dövrdə ay­rı-ay­rı zərbxa­na­lar­da ha­zır­la­nıb, Al­ba­ni­ya­da döv­riy­yə­də olan 161 ədəd no­mi­nal var. Bu­ra­da is­ti­fa­də olu­nan pul­lar əsa­sən Mi­di­ya­da - konkret ola­raq Ek­ba­tan­da zərb edi­lib. İkin­ci mü­hüm fakt ki­mi Al­ba­ni­ya­da bu za­man zərb edi­lən "ox­şat­ma", "bən­zət­mə" pul­la­rın sa­yı­nın azal­ma­sı, onun ye­ri­nə Par­fi­ya pul­la­rın­dan ge­niş is­ti­fa­də olun­ma­sı­dır. Fa­iz nis­bə­ti­nə gö­rə əgər Qə­bə­lə­dən ta­pı­lan pul də­fi­nə­sin­də 593 ədəd pul­dan 440-ı yer­li ox­şat­ma pul­lar­dır­sa (yə­ni 83 %), Xı­nış­lı də­fi­nə­sin­dən 273 ədəd pul­dan yal­nız 72-si yer­li zər­bin məh­su­lu­dur (yə­ni 26 %). E.ə. I əs­rin or­ta­la­rın­dan Al­ba­ni­ya­da Ro­ma pul­la­rın­dan is­ti­fa­də olun­muş­du.

Bu­nun­la da Al­ba­ni­ya­nın yer­li sik­kə zər­bi ta­ma­mi­lə işi­ni da­yan­dı­rır. So­nun­cu dövr Sa­sa­ni­lə­rə qə­dər­ki dövrdür: e.ə. I əs­rin or­ta­la­rın­dan e. III əs­ri­nə qə­dər.

Be­lə­lik­lə, Al­ba­ni­ya­nın yer­li, ox­şat­ma pul­la­rı əsa­sən İs­gən­də­rin pul­la­rı­na bən­zə­di­lib. Qə­bə­lə də­fi­nə­sin­də bu pul­la­rın təs­vi­ri be­lə­dir:

I tip - Avers: He­rak­lın ba­şı­nın təs­vi­ri şir də­ri­sin­də Nöq­tə­li da­i­rə sağ tə­rəf­dən.

Re­ver - taxtda otur­muş sağ əlin­də qar­tal, sol əli ilə ha­ki­miy­yət sim­vo­lu olan Ski­net­rə - də­yə­nə­yə söy­kən­miş, sağ tə­rəf­də ox­şat­ma hərflər­lə oxun­ma­yan söz. Da­i­rə nöq­tə­li­dir.

Bu cür pul­la­rın çə­ki­si 15,28; 15,62; 13,25; 16,59 qr.-dır.

II tip ox­şat­ma pul­lar drax­ma­lar­dır. Bu pul­la­rın fərqli cə­hə­ti çə­ki­lə­rin­də­dir - yə­ni or­ta çə­ki nis­bə­tin­də 3,4 qr. (yə­ni 3,91-dən 1,18 qr. qə­dər). Bu cür drax­ma­lar e.ə. I əsrdən döv­riy­yə­də ol­muş­lar.

III tip - Se­lev­ki­lə­rin tet­rad­rax­ma­la­rı­na ox­şat­ma pul­lar­dır. On­lar­dan 3-ü Qə­bə­lə də­fi­nə­sin­də tə­yin edil­miş­di.

Aversdə: hökmdar ba­şın­da di­a­de­ma,

Re­versdə: əlin­də ox tut­muş, ikin­ci əli ilə ni­zə­yə söy­kən­miş Ap­po­lo­nun təs­vi­ri. Yu­nan əlif­ba­sı ilə ya­zı­lar var.

IV tip - Par­fi­ya hökmda­rı II Mit­ri­da­tın pul­la­rı­na ox­şat­ma­lar. Be­lə sik­kə­lər yal­nız Xı­nış­lı də­fi­nə­sin­də ta­pıl­mış­dı (çə­ki­lə­ri 3,84; 3,99; 4; 3,2 qr.).

Aversdə: Ko­bud şə­kil­də hökmda­rın ba­şı.

Re­versdə: Ya­zı­lar, xət­lər va­si­tə­si­lə. Heç nə oxun­mur. Bu pul­la­rın Par­fi­ya hökmda­rı­na aid edil­mə­si­nin əsas sə­bəb­lə­ri aşa­ğı­da­kı faktlar idi:

a) hökmda­rın baş his­sə­si di­a­de­ma ilə bir­gə gös­tə­ri­lib;

b) Re­versdə Ar­şak taxtda əy­lə­şən və­ziy­yət­də;

g) pul­la­rın üzə­rin­də­ki ox­şat­ma söz­lər 6 söz­dən iba­rət­dir.

Bu cür pul­la­rın sa­yı 110 ədəd­dir və e.ə. I əs­rin or­ta­la­rın­dan döv­riy­yə­dən tam çı­xıb.

Al­ba­ni­ya­da e.ə. III əsrdən yer­li pul zər­bi­nin ol­ma­sı fak­tı bu­ra­da döv­lə­tin ya­ra­dıl­ma­sı, onun iq­ti­sa­di in­ki­şa­fı, si­ya­si xə­ri­tə­də özü­nün ye­ri­nin ol­ma­sı ki­mi çox va­cib faktla­rın gös­tə­ri­ci­si­dir.

B.e.ə. I əsrdən Al­ba­ni­ya­nın Ro­ma ilə toq­quş­ma­la­rı­nın baş­lan­ma­sı ta­rix­də mə­lum­dur. İlk də­fə al­ban­lar­la dö­yüş­lər haq­qın­da Plu­tarx mə­lu­mat ver­miş­di.

Əs­lin­də mü­ha­ri­bə Ro­ma ilə Par­fi­ya ara­sın­da ge­dir­di. Son­da Ro­ma qə­lə­bə çal­dı. Qaf­qaz­da Al­ba­ni­ya­dan baş­qa Ka­xe­ti­ya və İbe­ri­ya ro­ma­lı­lar tə­rə­fin­dən iş­ğal edil­di. Al­ba­ni­ya öz müs­tə­qil­li­yi­ni sax­la­dı. Bu­ra­da hə­lə ki, Par­fi­ya­nın si­ya­si, iq­ti­sa­di tə­si­ri qal­maq­da idi. Bu­na bax­ma­ya­raq, Par­fi­ya­ya so­nun­cu zər­bə­ni ye­ni ya­ra­nan Sa­sa­ni­lər sü­la­lə­si vur­du. Al­ba­ni­ya­da bu za­man döv­riy­yə­də apa­rı­cı yer tu­tan pul no­mi­nal­la­rı da Par­fi­ya pul­la­rı idi. Əsa­sən II Mit­ri­da­tın adın­dan zərb edi­lən be­lə pul­lar Azər­bay­can əra­zi­sin­də - Nax­çı­van­da - Xa­ra­ba Gi­lan­da, Cə­li­la­bad­dan, Bər­də­dən (Şa­tır­lı­dan), İs­ma­yıl­lı­dan (Nü­di­dən), Şa­ma­xı­dan (Çu­xur-Yurddan), Fü­zu­li­dən (Ho­ra­diz) ta­pı­lan də­fi­nə­lər­də tə­yin edil­miş­di. Bu pul­la­rın ara­sın­da hət­ta "ox­şat­ma" növ­lə­ri də var. Qeyd et­mək la­zım­dır ki, Par­fi­ya döv­lə­ti­nə da­xil olan di­gər yer­lər­də be­lə "ox­şat­ma" pul­lar ta­pıl­ma­mış­dı. Yal­nız Azər­bay­can­da olan bu fakt bu pul­la­rın ge­niş ya­yıl­ma­sın­dan və əha­li tə­rə­fin­dən qə­bul edil­mə­sin­dən və on­la­ra olan ge­niş tə­lə­bat­dan irə­li gə­lir.

Di­gər tə­rəf­dən, Azər­bay­can nu­miz­ma­ti­ka ta­ri­xin­də ilk də­fə sax­ta pul­lar da məhz Mit­ri­da­tın adın­dan zərb edil­miş­di. Be­lə sax­ta Par­fi­ya pu­lu Çu­xur-Yurddan ta­pı­lan pul no­mi­na­lı­dır. Sax­ta­lı­ğı pu­lun üzə­ri­nin mis qat­la ör­tül­mə­si­dir. Bu­na sə­bəb isə stan­dart çə­ki­dən az, yə­ni 2,48 qr. ol­ma­sı­dır".

Alim ya­zır ki, II Mit­ri­dat­dan son­ra II, III, IV Fra­a­tın adın­dan bu­ra­xı­lan sik­kə­lər Azər­bay­can­da üs­tün­lük təş­kil edib. Be­lə pul­lar Min­gə­çe­vir­dən, Qu­ba­dan, Bər­də­dən, Bi­lə­su­var­dan aş­kar edi­lib. Alim vur­ğu­la­yır ki, Cə­nu­bi Qaf­qaz miq­ya­sın­da xə­ri­tə­ləş­dir­sək, bu pul­lar əsa­sən şi­mal, şi­mal-şər­qi əra­zi­lər­də da­ha ge­niş ya­yıl­mış­lar. Bi­zim era­nın I əs­rin­də Azər­bay­can­da, bü­töv­lük­də Qaf­qaz­da Qo­tar­zin sik­kə­lə­ri ge­niş ya­yı­lır. Be­lə pul no­mi­nal­la­rı Şa­ma­xı­da Çu­xur-Yurddan, Küd­rü­dən, Xı­nış­lı­dan, Ça­lov­dan; İs­ma­yıl­lı­da - Ka­la­ğa­da, Qə­bə­lə­də, Min­gə­çe­vir­də qə­bir abi­də­lə­rin­dən, Gən­cə şə­hər ye­rin­dən, Qa­zax­da-Top­rax­qa­la­dan, Bi­lə­su­var­dan və di­gər yer­lər­dən aş­kar edil­miş­di.

Q.Pir­qu­li­ye­va­nın yaz­dı­ğı­na gö­rə, Azər­bay­can ta­ri­xin­də Al­ba­ni­ya və At­ro­pa­te­na­nın III əs­rin or­ta­la­rın­dan eti­ba­rən Sa­sa­ni­lər im­pe­ri­ya­sı­nın tər­ki­bi­nə da­xil ol­ma­sı­nın də­qiq ta­rix­lə­ri elmdə qə­bul edi­lib, yə­ni 227, 262-ci il­lər: "La­kin nə­zə­rə al­maq la­zım­dır ki, e.ə. 323-cü il­də İs­gən­də­rin ölü­mün­dən son­ra im­pe­ri­ya bö­lüş­dü­rü­lər­kən onun bir his­sə­si, yə­ni Su­ri­ya, Me­so­pa­ta­mi­ya və di­gər əra­zi­lər Se­lev­ki­lər döv­lə­ti ad­lan­dı­rı­la­raq, 200 il möv­cud ol­muş və Ro­ma tə­rə­fin­dən iş­ğal edil­miş­di.

İkin­ci döv­lət Şər­qin yu­nan ca­ni­şi­ni Di­a­dot tə­rə­fin­dən ya­ra­dıl­mış­dı. Rəs­mi ola­raq bu döv­lət 40 il son­ra III An­ti­ox (223-183-cü il) tə­rə­fin­dən is­ti­la edil­di. Azər­bay­ca­nın Sa­sa­ni­lə­rə qə­dər­ki pul sis­te­min­də də bu döv­lə­tin sik­kə­lə­ri mü­hüm yer tut­muş­du. Bu­nun­la da Cə­nu­bi Qaf­qaz­da Gür­cüs­tan­da Ro­ma­nın tə­si­ri, Azər­bay­can­da isə Par­fi­ya döv­lə­ti ilə sıx iq­ti­sa­di və si­ya­si tə­mas məhz sik­kə­lər və sik­kə zər­bi ilə sü­bu­ta ye­ti­ri­lir. Be­lə ki, ha­zır­da Par­fi­ya sik­kə­lə­ri­nə aid Azər­bay­can əra­zi­sin­də 30 na­dir ta­pın­tı və 7 də­fi­nə qey­də alı­nıb. Bu ta­pın­tı­lar­dan iki­si - Şa­ma­xı (Xı­nıs­lı) və Əli Bay­ram­lı (Şir­van) də­fi­nə­lə­ri özü­nə­məx­sus yer tu­tur. Bi­rin­ci də­fi­nə­də 162 ar­şa­ki sik­kə­si, ikin­ci­də 110 ədəd Par­fi­ya şah­la­rı­nın sik­kə­lə­ri­nə tə­sa­düf olun­muş­du. Bu fakt bir da­ha sü­but edir ki, Azər­bay­can əra­zi­si Ar­şa­ki­lə­rin iq­ti­sa­di və si­ya­si plan­la­rın­da mü­hüm rol oy­na­yır­dı.

Par­fi­ya döv­lə­ti­nin sik­kə sis­te­mi gü­müş üzə­rin­də qu­rul­muş­du. Qı­zıl sik­kə­lər çox az zərb edi­lir­di. Yal­nız b.e.ə. III əs­rin 40-30-cu il­lə­ri­nə aid olan Andra­qor "Vax­şu­var"ın sta­ter­lə­ri - qı­zıl sik­kə­lə­ri el­mə mə­lum­dur. O, I An­ti­o­xun döv­rün­də Par­fi­ya (Kir­ka­ni­ya) sat­ra­pı idi və e.ə. 247-ci il­də Se­lev­ki­lər­dən ay­rı­la­raq müs­tə­qil olub. Qı­zıl sik­kə­lər zərb et­mək­lə o, Par­fi­ya­nın tam müs­tə­qil­li­yə can at­dı­ğı­nı gös­tər­mək is­tə­yib. Azər­bay­ca­nın iq­ti­sa­diy­ya­tın­da Par­fi­ya pul va­hi­di önəm­li rol oy­na­mış­dı. Par­fi­ya­nın gü­müş drax­ma­la­rı 3,4 qram­dan-4,0 qram çə­ki ilə 750 əyar­la zərb edi­lir­di. Bu dövrdə iki çə­ki stan­dar­tı: an­tik - 4,25 qr. və Par­fi­ya - 3,7 qr. möv­cud olub. B.e.ə. I əs­rin son­la­rın­dan baş­la­ya­raq Par­fi­ya sik­kə­lə­ri klas­sik Par­fi­ya çə­ki stan­dartla­rı ilə zərb edil­mə­yə baş­la­mış­dı. İlk Par­fi­ya sik­kə­lə­ri in­cə­sə­nət ba­xı­mın­dan bö­yük us­ta­lı­ğı, zən­gin­li­yi ilə fərqlə­nir.

Alim­lə­rin eh­ti­ma­lı­na gö­rə, sik­kə­lər üçün ştem­pel­le­ri yu­nan us­ta­la­rı və ya yu­nan mək­tə­bi keç­miş yer­li us­ta­lar dü­zəl­dir­di­lər. Be­lə­lik­lə, Qə­bə­lə, Bər­də, Xı­nıs­lı də­fi­nə­lə­rin­də­ki sik­kə­lə­rin ana­li­zi gös­tə­rir ki, əgər b.e.ə. II əsrdə Se­lev­ki sik­kə­lə­ri Cə­nu­bi Qaf­qa­zın pul döv­riy­yə­sin­də mü­hüm rol oy­na­yır­dı­sa, b.e.ə. II əs­rin son­la­rın­dan Par­fi­ya dir­həm­lə­ri Se­lev­ki sik­kə­lə­ri­ni pul döv­riy­yə­sin­dən sı­xış­dır­ma­ğa baş­la­mış və e.ə. I əsrdə Par­fi­ya-Se­lev­ki rə­qa­bə­ti Şər­qi Za­qaf­qa­zi­ya əra­zi­sin­də par­fi­ya­lı­la­rın xey­ri­nə öz həl­li­ni tap­mış­dı. Bu qə­bil­dən I Mit­ri­da­tın (b.e.ə. 171-138-ci il­lər) adın­dan zərb edi­lən sik­kə­lə­rin aver­sin­də şa­hın üzü sa­ğa tə­rəf, si­nə­yə qə­dər, saq­qal­sız, ba­şın­da baş ör­tü­yü ilə zərb edil­miş­di.

Re­versdə - tax­ta otur­muş, sağ əlin­də yay tut­muş Ar­şak şək­li­nin ət­ra­fın­da onun epi­tet­lə­ri zərb edil­miş­di. Bu cür dir­həm­lər Ek­ba­tan zərbxa­na­sın­da zərb edil­miş­di.

B.e.ə. II əs­rin 60-cı il­lə­rin­də I Mit­ri­dat tə­rə­fin­dən Mi­di­ya­nın iş­ğa­lın­dan son­ra Se­lev­ki­lər döv­lə­ti­nin zərbxa­na­la­rı­nı bü­tün­lük­lə təc­hiz edən Mi­di­ya gü­müş kar­xa­na­la­rı Par­fi­ya­nın əli­nə keç­miş ol­du. Bu dövrdən baş­la­ya­raq Ek­la­tan zərbxa­na­la­rı an­tik pul-çə­ki sis­te­mi­nə uy­ğun Par­fi­ya sik­kə­lə­ri zərb et­mə­yə baş­la­dı. Bu zərbxa­na­lar da­xi­li və xa­ri­ci ba­zar­la­rın sik­kə­yə olan tə­lə­bat­la­rı­nı ödə­yir­di­lər. Pa­fi­ya sik­kə­lə­ri - dir­həm­lə­ri yük­sək əyar­lı gü­müş­dən zərb edi­lir­di. La­kin b.e.ə. 140-cı ilə­dək dir­həm­lə­rin gü­müş tər­ki­bi 90 % təş­kil edir­di­sə, bu dövrdən aram­sız ola­raq aza­la­raq, b.e.ə. 120-ci il­də 70 %-ni təş­kil edir­di. Be­lə­lik­lə, yer­li bən­zət­mə dir­həm­lər­lə da­ha yük­sək əyar­lı ar­şa­ki dir­həm­lə­ri yer­li zərbxa­na­la­rın aşa­ğı əyar­lı gü­müş sik­kə­lə­ri­ni tə­da­vül­dən sı­xış­dı­rıb çı­xa­rıb. Məhz bu sə­bəb­dən ar­xe­o­lo­ji təd­qi­qat­lar za­ma­nı yer­li zərbxa­na­la­rın məh­sul­la­rı­na, de­mək olar ki, rast gə­lin­mir. I Mit­ri­da­tın döv­rün­dən baş­la­ya­raq Par­fi­ya sik­kə­lə­ri­nin Za­qaf­qa­zi­ya əra­zi­sin­də ya­yıl­ma­sı onun va­ris­lə­ri II Fra­at, I Ər­də­van döv­rün­də aza­lır, bu və­ziy­yət II Mit­ri­da­tın ha­ki­miy­yə­ti döv­rü­nə qə­dər mü­şa­hi­də olu­nur.

Sik­kə­lə­rin azal­ma­sı Par­fi­ya­da da­xi­li və­ziy­yə­tin gər­gin­ləş­mə­si və bu əra­zi­lə­rin mü­vəq­qə­ti ola­raq Par­fi­ya­nın zə­if­li­yin­dən is­ti­fa­də edə­rək müs­tə­qil da­xi­li və xa­ri­ci si­ya­sət yü­rüt­mə­si ilə izah olu­na bi­lər. II Mit­ri­da­tın ha­ki­miy­yə­tin­dən baş­la­ya­raq Par­fi­ya döv­lə­ti­nin şan­lı döv­rü baş­la­dı. Onun döv­rün­də Par­fi­ya əra­zi­si xey­li ge­niş­lə­nib. Bu dövrdən baş­la­ya­raq Ar­sa­ki şah­la­rı Cə­nu­bi Qaf­qa­zı iq­ti­sa­di cə­hət­dən öz­lə­ri­nə ta­be edə bil­miş­lər. Məhz bu za­man zərb olu­nan dir­həm­lər­də ilk də­fə "Şah­lar şa­hı" ti­tu­lu zərb edi­lib. II Mit­ri­da­tın sik­kə­lə­ri Cə­nu­bi Qaf­qaz əra­zi­sin­də aş­kar edil­miş də­fi­nə­lər ara­sın­da bi­rin­ci ye­ri tu­tur. Onu da qeyd et­mək la­zım­dır ki, də­fi­nə­lər­dən baş­qa tək hal­da ta­pı­lan Par­fi­ya sik­kə­lə­ri di­gər­lə­ri­nə nis­bə­tən da­ha çox tə­sa­düf edi­lir. Be­lə­lik­lə, II Mit­ri­da­tın gü­müş dir­həm­lə­ri Par­fi­ya nu­miz­ma­ti­ka­sı­nın ən yax­şı nü­mu­nə­lə­rin­dən sa­yı­la bi­lər. Bu dir­həm­lər Azər­bay­can əra­zi­sin­də Nax­çı­van­da - (Xa­ra­ba Gi­lan), Cə­li­la­bad­da, Bər­də­də, İs­ma­yıl­lı­da, Şa­ma­xı­da, Fü­zu­li­də də­fi­nə və ya tək şə­kil­də ta­pıl­mış­dı. Bu faktlar Qər­bi Azər­bay­can­da, Gür­cüs­tan­da da mü­şa­hi­də olu­nur. Be­lə­lik­lə, aş­kar edi­lən nu­miz­ma­tik ma­te­ri­al­lar Azər­bay­ca­nın qə­dim dövrlər­də, yə­ni Sa­sa­ni­lə­rə qə­dər İs­gən­də­rin im­pe­ri­ya­sı da­ğı­dıl­dıq­dan son­ra Par­fi­ya ilə sıx iq­ti­sa­di və si­ya­si tə­mas­da ol­du­ğu­nu tam ola­raq sü­bu­ta ye­ti­rir".

Q.Pir­qu­li­ye­va 2009-cu il­də çap et­dir­di­yi "Nu­miz­ma­ti­ka­nın əsas­la­rı" ki­ta­bın­da pul si­ya­sə­ti­miz­lə bağ­lı ki­fa­yət qə­dər ma­raq­lı təd­qi­qat­lar apa­rıb və döv­lət­çi­li­yi­miz, mə­də­niy­yə­ti­miz, ta­ri­xi­miz­lə bağ­lı diq­qət­çə­kən mə­lu­mat­lar mey­da­na çı­xa­rıb.

İra­də SA­RI­YE­VA 

Ya­zı Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Pre­zi­den­ti ya­nın­da Küt­lə­vi İn­for­ma­si­ya Va­si­tə­lə­ri­nin İn­ki­şa­fı­na Döv­lət Dəs­tə­yi Fon­du­nun ma­liy­yə dəs­tə­yi­lə çap olu­nur.