Azərbaycanda avtomobil bazarında alıcı fəallığının aşağı düşməsinin əsas səbəblərindən biri də bankların maşın alışına kredit ayırmalarını dayandırmasıdır. Belə kredit verən bankların şərtləri isə çox sərt olduğundan, müştərilər avtomobil alışı zamanı kreditlərə müraciət etməkdən vaz keçir. Ekspertlər isə bankların avtomobil kreditlərini dayandırmasının alıcılıq qabiliyyətinin daha da aşağı düşməsinin əsas səbəblərindən olduğunu bildirir.
Son dövrlərə qədər avtomobil satışında lizinqdən istifadə populyarlaşsa da, hazırda bu istiqamətdə də vəziyyət ürəkaçan deyil. Xatırladaq ki, bir sıra ölkələrdə alıcılar avtomobili lizinq yolu ilə əldə etməyə üstünlük verir. Məsələn, Almaniyada lizinq alışı daha populyardır. Almaniya, İsrail, Fransa kimi ölkələrdə il ərzində avtomobillərin 70-80 faizi lizinq yolu ilə satılır. Ölkəmizdə isə lizinqlə alınan avtomobillərin bəzilərinin ödənişində gecikmələr bu vasitə ilə də avtomobil satışının artımının qarşısını əhəmiyyətli dərəcədə alır. Digər tərəfdən, Azərbaycanda indiyədək 30-dan çox lizinq şirkəti qeydiyyatdan keçsə də, bunların yarıdan az hissəsi real fəaliyyətlə məşğul olur. Ölkədə aparıcı lizinq şirkətinin əksəriyyətinin sahibləri yerli banklar və kommersiya qurumları, eləcə də xarici şirkətlərdir. Onlar isə heç də hər müştəriyə lizinq ayırmır. Bütün bunlardan irəli gəlir ki, Azərbaycanda lizinqin inkişafı üçün müəyyən zəmin olmasına baxmayaraq, kreditləşdirilmənin bu növü hələ də lazımi səviyyədə yayılmayıb və ölkənin maliyyə bazarının digər seqmentlərindən nəzərəçarpacaq dərəcədə geri qalır. Bütün bunlar isə maşın bazarında ümumi vəziyyətə təsir edir. Xüsusən də maşın alveri ilə məşğul olanlar yaranan durumdan ciddi narahtlıq keçirir. Elə bu səbəbdən bazarda avtomobil satışının yeni forması müşahidə olunur. Belə ki, kredit sərtləşəndən sonra maşın alanlar və ya satanlar başqa üsula əl atmağa başlayıb. Söhbət rəsmiləşdirilməmiş, satıcı ilə alıcı arasında razılaşdırılmış kreditlərdən gedir. Yəni alıcı avtomobili sahibindən kreditlə götürür və ödənişi də elə ona edir. Məsələn, hansısa avtomobilin nağd satışı 8000 manatdır. Lakin 4000 manat ilkin ödəniş etməklə 24 aylıq kreditlə də avtomobili almaq mümkündür. Söhbət hər hansı bankla bağlanmış kredit müqaviləsindən getmir. Bu krediti avtomobil sahibləri özləri təklif edir. Avtomobil satışı saytlarında kifayət qədər bu cür kredit elanları görmək mümkündür. Məsələ burasındadır ki, belə halda alıcı ilə satıcı arasında heç bir rəsmi sənədləşmə getmir. Satıcı ilkin məbləği aldıqdan sonra alıcıya sadəcə müvəqqəti etibarnamə verəcəyini deyir. Müvəqqəti etibarnamə isə heç də avtomobilə mülkiyyət hüququ vermir. Sahibi istənilən vaxt onu ləğv etdirə bilər. Hüquqşünas Asif Abdullayev məsələ ilə bağlı açıqlamasında qeyd edir ki, nəqliyyat vasitəsi ilə əlaqəli istənilən müqavilə Dövlət Yol Polisi İdarəsində qeydiyyatdan keçməlidir: "Bu hər iki tərəf üçün-həm satan, həm də avtomobili alan müştəri üçün daha məqsədəuyğundur. Belə ki, həm avtomobilin alıcısı, həm də satıcısı vəfat edərkən verilən müvəqqəti etibarnamə hüquqi qüvvəsini itirir. Və yaxud satıcı kredit ödənişi bitdikdən sonra etibarnaməni ləğv edə bilər". Hüquqşünas hesab edir ki, avtomobil alıcıları gözlənilməz vəziyyətlə qarşılaşmamaq üçün hər halda alqı-satqı prosesinin qanuni şəkildə olmasına diqqət yetirməlidir. Hələlik isə avtomobil satışını həyata keçirənlə indi rəsmiləşdirilməmiş, satıcı ilə alıcı arasında razılaşdırılmış kredit şərtləri əsasında maşının satışını həyata keçirməyə çalışırlar. Çünki bu hal daha çox sayda maşın satışına imkan verir. Amma ümumilikdə götürdükdə, maşın bazarında fəallıq hələ də aşağı səviyyədədir. İstər ötən ilin göstəriciləri ilə, istərsə də bu ilin əvvəli ilə müqayisədə indi demək olar ki, bazarda alıcıların sayında kəskin azalmalar var. Bunun səbəbləri manatın devalvasiyası, Azərbaycanda avtomobil bazarına tətbiq olunan standart və digər qaydalarla əlaqələndirilir. Digər tərəfdən alıcılar əsasən qiyməti 10 min manata qədər və buraxılış ili köhnə olan maşınların alışına üstünlük verir. Bu da bazarda ümumi duruma təsir edir, yeni avtomobillərin ucuzlaşmasına, köhnələrin isə əksinə, qiymətlərinin artımına gətirib çıxarır.
Tahir TAĞIYEV
