ABŞ-İran münaqişəsinin genişlənən coğrafiyası indiyə qədər qlobal neft bazarına çox məhdud təsir göstərib. Neft qiymətlərinin bir barrel üçün 100 və ya 200 dollara yüksələcəyi proqnozları açıq şəkildə özünü doğrultmayıb. “Brent” markalı neftin qiyməti cəmi 8% artaraq 80 dollardan yuxarı mövqe tuta bilməyib. Qətərdə mayeləşdirilmiş təbii qaz istehsalının dayandırılması səbəbindən Avropa spot qaz bazarında daha kəskin qiymət artımı baş verib.
İranın regiondakı Amerika müttəfiqlərinin enerji infrastrukturunu hədəf alan intensiv hərbi reaksiyası hələ də neft və təbii qaz qiymətlərində fəlakətli bir artıma səbəb olmayıb. Neft şoku və ya enerji ixracının azalması səbəbindən böhran proqnozları açıq şəkildə özünü doğrultmayıb. İsrail və ABŞ-ın 28 fevralda İrana hücumundan sonra qlobal birjalarda neftin fyuçersləri təxminən 10 dollar artıb. Bu arada, “Brent” markalı xam neftin qiyməti qısa müddətə 80 dollar/barelini keçib. Bu nisbətən təvazökar qiymət artımı münaqişə bölgəsində əsas neft və qaz hasilatının dayandırılması xəbərindən sonra da müşahidə olunub. Misal üçün, dövlətə məxsus neft şirkəti olan “Saudi Aramco”, dron hücumundan sonra “Ras Tanura” neft emalı kompleksindəki fəaliyyətini dayandırdı. Fars körfəzi sahilindəki Ras Tanura şəhərində yerləşən kompleks, Yaxın Şərqin ən böyük neft emalı zavodlarından biridir və Səudiyyə neftinin əsas ixrac terminalı kimi xidmət edir. Onun gücü gündə 550 min bareldir. Səudiyyə Ərəbistanı Müdafiə Nazirliyinin sözçüsü "Əl-Ərəbiyyə" televiziyasına bildirib ki, “Ras Tanura” neft emalı zavodu yaxınlığında iki dron ələ keçirilib. Qətərin dövlətə məxsus enerji şirkəti “QatarEnergy”, hərbi hücumlar səbəbindən “Ras Laffan” zavodunda mayeləşdirilmiş təbii qaz və əlaqəli məhsulların istehsalını dayandırdığını elan edib. Qətər Müdafiə Nazirliyi, İran raketinin “QatarEnergy”nin “Ras Laffan”dakı enerji obyektinə zərbə endirdiyini bildirib. İran ətrafında hərbi əməliyyatlar xəbərləri səbəbindən Avropada spot qaz qiymətləri on faiz artıb. Avropa qaz bazarı üçün əhəmiyyətli hadisə hərbi hücumlar səbəbindən “Ras Laffan” zavodunda mayeləşdirilmiş təbii qaz istehsalının dayandırılması olub. Avropa “TTF benchmark” mərkəzində növbəti gün çatdırılacaq qazın qiyməti bazar ertəsi günortadan sonra 1000 kubmetr üçün 510 dollara çatıb, cümə günü isə bu qiymət 387 dollar olub. Fevral ayında İsrail-Amerikan hücumlarından əvvəl Avropada qaz qiymətləri yerli maksimum 1000 kubmetr üçün 500 dollardan aşağı istiqamətdə idi.
Fars körfəzindəki hərbi vəziyyət həm İrandan qonşu ölkələrə boru kəməri ilə qaz tədarükünə, həm də Qətərdən, BƏƏ və Omandan mayeləşdirilmiş təbii qaz ixracına təsir göstərə bilər. “Bloomberg” agentliyinin gəmi brokerlərinə istinadən verdiyi məlumata görə, Yaxın Şərqdən Çinə neft daşıyan tankerlərin yük daşıma tarifləri ötən cümə günündən bəri regiondakı hərbi əməliyyatlar səbəbindən ikiqatdan çox artıb. Qlobal neft qiymətlərinin artması və Hörmüz boğazında gəmiçilikdə yaranan fasilələr davam edərsə, qiymətlərin artımı qaçılmaz sayılır. Neft Araşdırmaları Mərkəzinin rəhbəri İlham Şaban bildirir ki, hazırda neft bazarlarında müşahidə olunan qiymət dalğalanması birbaşa Körfəz ölkələrində hərbi-siyasi gərginliyin artması və bunun qlobal tədarük zəncirinə təsiri ilə bağlıdır. Ekspert bildirib ki, ABŞ və İsrailin İrana qarşı genişmiqyaslı hərbi əməliyyatlara başlaması və bunun fonunda dünya neft ticarətinin 20 faizinin keçdiyi Hörmüz boğazında nəqletmə risklərinin yaranması faktiki olaraq neft qiymətlərinin təqribən 10 faiz artmasına səbəb olub: “Bu, bazar iştirakçılarının hazırkı mərhələdə qlobal neft təminatına olan risk dərəcəsinin qiymət ifadəsində göstəricisidir. Bəs qiymətlər bundan sonra necə dəyişə bilər? Təbii ki, bunun cavabı Körfəz hövzəsi ölkələrində enerji infrastrukturunun dayanıqlığı, İranla hərbi qarşıdurmanın səngimə və ya alovlanma mərhələsinə üz tutması və ümumilikdə Hörmüz boğazının nə dərəcədə neft daşımaları üçün təhlükəsiz olub-olmaması ilə bağlı olacaq. Qeyd edim ki, bir gündə Hörmüz boğazından ortalama 15 milyon barrel xam neft, 5 milyon barel neft məhsulu və 300 milyon kubmetr mayeləşdirilmiş təbii qaz daşınır. Həcmlər kifayət qədər böyükdür, ona görə də bazar iştirakçılarının Körfəz ölkələrindən daşınan karbohidrogenlərin stabilliyinə həssas yanaşması da başadüşüləndir”.
Tahir TAĞIYEV
