Ermənistan bazarında yanacaq qiymətlərinin formalaşmasını tək bir amillə izah etmək düzgün deyil. Nə tam şəkildə “saf bazar mexanizmi işləyir, ona görə ucuzlaşma var” demək olar, nə də bütün prosesi sırf siyasi manipulyasiya kimi təqdim etmək obyektivdir. Reallıq haradasa bu iki yanaşmanın arasında yerləşir.
Əvvəla, Ermənistan kiçik və idxaldan yüksək dərəcədə asılı olan bir bazardır. Yanacağın demək olar ki, hamısı xaricdən gətirilir. Bu isə o deməkdir ki, qiymətlər əsasən beynəlxalq neft qiymətlərindən, daşınma xərclərindən, valyuta məzənnəsindən və vergi siyasətindən asılıdır. Dünya bazarında neft ucuzlaşanda və ya regional logistika xərcləri azalanda, tələblə təklif arasında müəyyən tarazlıq yarana və qiymətlər aşağı düşə bilər. Bu mənada tələb-təklif mexanizmi mövcuddur və işləyir, amma çox məhdud çərçivədə.
Digər tərəfdən, Ermənistan bazarında real rəqabətin zəif olduğu da məlumdur. Yanacaq idxalı və satışı azsaylı iri oyunçuların nəzarətindədir. Belə şəraitdə qiymətlər yalnız bazar siqnalları ilə deyil, dövlətin qeyri-rəsmi təsirləri, vergi güzəştləri, inzibati razılaşmalar və siyasi qərarlarla da formalaşır. Yəni hökumət istədiyi anda qiymət artımını ləngidə və ya müvəqqəti ucuzlaşma effekti yarada bilər.
Paşinyan hökumətinin bu prosesi siyasi mesaja çevirməsi isə ayrıca məsələdir. Azərbaycanla münasibətlərin normallaşması fonunda iqtisadiyyatda “müsbət siqnallar” göstərmək hakimiyyət üçün daxili auditoriyaya yönəlik ciddi alətdir. “Baxın, sülhə yaxınlaşdıqca həyat ucuzlaşır” mesajı ictimai rəyə təsir etmək baxımından olduqca effektivdir. Ancaq yanacağın ucuzlaşmasını birbaşa Azərbaycanla dostluğun nəticəsi kimi təqdim etmək iqtisadi baxımdan sadələşdirilmiş və birtərəfli izahdır.
Əslində, mümkün sülh və regionda gərginliyin azalması uzunmüddətli perspektivdə həqiqətən də Ermənistan üçün iqtisadi fayda yarada bilər. Kommunikasiyaların açılması, tranzit xərclərinin azalması, risklərin aşağı düşməsi yanacaq da daxil olmaqla bir çox sahələrdə qiymətlərə müsbət təsir göstərə bilər. Amma bu, dərhal və avtomatik baş verən proses deyil. Qısamüddətli ucuzlaşmalar daha çox qlobal bazar şəraiti və hökumətin daxili tənzimləmə addımları ilə bağlı olur.
Nəticə etibarilə, Ermənistanda yanacağın ucuzlaşmasını nə tam bazar iqtisadiyyatının “qələbəsi”, nə də yalnız Paşinyanın manipulyasiyası kimi başa düşmək doğru olar. Bu, beynəlxalq qiymət dalğalanmaları, zəif rəqabətli daxili bazar və siyasi kommunikasiyanın üst-üstə düşdüyü bir məqamdır. Cəmiyyət üçün əsas sual isə ucuzlaşmanın davamlı olub-olmayacağıdır. Çünki davamlılıq yalnız real iqtisadi islahatlar və açıq, rəqabətli bazar şəraitində mümkündür.
Akif NƏSİRLİ
