ABŞ-ın İranla ticarət edən ölkələrə qarşı 25 faiz gömrük rüsumu tətbiq edəcəyi barədə bəyanatı yalnız Tehrana yönəlmiş sanksiya aləti deyil, eyni zamanda İranla müxtəlif səviyyələrdə iqtisadi əlaqələri olan bütün dövlətlər üçün xəbərdarlıq xarakteri daşıyır. Bu qərar Vaşinqtonun İranı iqtisadi baxımdan maksimum təcrid etmək strategiyasının yeni mərhələsi kimi qiymətləndirilir və onun təsir dairəsi təkcə qlobal güclərlə məhdudlaşmır. İranla coğrafi, iqtisadi və logistik bağlılığı olan regional ölkələr, o cümlədən Azərbaycan üçün də bu prosesin dolayı və uzunmüddətli nəticələri istisna edilə bilməz.
Faktlara baxdıqda, Azərbaycan və İran arasında ticarət əlaqələrinin mövcud olduğu, lakin strateji asılılıq səviyyəsinə çatmadığı görünür. Rəsmi statistikaya görə, son illərdə iki ölkə arasında ticarət dövriyyəsi təxminən 400-500 milyon ABŞ dolları civarında dəyişir. Bu, Azərbaycanın ümumi xarici ticarət dövriyyəsində nisbətən kiçik pay deməkdir. Azərbaycan iqtisadiyyatının əsas ixrac istiqamətləri enerji resurslarıdır. Bu məhsullar əsasən Avropa bazarlarına yönəlib. İran isə Azərbaycan üçün nə əsas ixrac, nə də əsas idxal tərəfdaşı hesab olunur. Bu fakt birbaşa olaraq onu göstərir ki, ABŞ-ın elan etdiyi tarif mexanizmi Azərbaycanın ABŞ bazarına çıxışına dərhal və avtomatik zərbə vuracaq miqyasda deyil.
Lakin məsələ yalnız birbaşa ticarət rəqəmləri ilə məhdudlaşmır. ABŞ-ın bu addımı beynəlxalq maliyyə və logistika sistemlərində risklərin artmasına səbəb olur. İranla ticarət edən ölkələr üçün bank əməliyyatlarının çətinləşməsi, sığorta xərclərinin artması və daşımaların bahalaşması artıq mövcud reallıqdır. Azərbaycan İranla ticarəti əsasən quru sərhəd, regional nəqliyyat dəhlizləri və tranzit imkanları üzərindən həyata keçirir. Şimal-Cənub Beynəlxalq Nəqliyyat Dəhlizi bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. ABŞ-ın sanksiya və tarif siyasəti İranın bu dəhlizdəki rolunu zəiflədəcəyi təqdirdə, Azərbaycan üçün nəzərdə tutulan tranzit gəlirləri və regional logistika planları da yenidən hesablanmalı ola bilər.
Digər mühüm məqam İran iqtisadiyyatının təzyiq altında alternativ ticarət kanalları axtarmasıdır. Təcrübə göstərir ki, sanksiyalar dərinləşdikcə İran qonşu ölkələrlə, xüsusilə də sanksiya rejiminə birbaşa qoşulmayan regional tərəfdaşlarla ticarəti artırmağa çalışır. Bu, bir tərəfdən Azərbaycan üçün əlavə ticarət imkanları yarada bilər, digər tərəfdən isə Bakı üçün balanslaşdırma risklərini artırır. Azərbaycan uzun illərdir ki, həm Qərb, həm Rusiya, həm də regional qonşularla praqmatik və çoxşaxəli xarici iqtisadi siyasət yürüdür. ABŞ bazarı və Qərb maliyyə institutları Azərbaycan üçün İranla müqayisədə qat-qat böyük əhəmiyyətə malikdir. Bu reallıq fonunda Bakı İranla ticarəti genişləndirərkən beynəlxalq sanksiya risklərini və ABŞ-la münasibətlərə mümkün təsirləri diqqətlə nəzərə almağa məcburdur.
Qlobal kontekstdə isə ABŞ-ın bu qərarı dünya ticarət sistemində parçalanmanı dərinləşdirir. Çin və Hindistan kimi böyük iqtisadiyyatların İranla enerji və xammal ticarətində mühüm rol oynaması göstərir ki, Vaşinqtonun qərarı yalnız İranı deyil, onunla əlaqəli bütün ticarət zəncirlərini təzyiq altına salır. Belə bir mühitdə regional ölkələr, o cümlədən Azərbaycan, daha çox çeviklik və risk idarəetmə tələb edən bir mərhələyə daxil olur. Bu, həm yeni bazarların axtarışını, həm də mövcud tərəfdaşlarla münasibətlərin daha incə diplomatik mexanizmlərlə tənzimlənməsini zəruri edir.
Nəticə etibarilə, ABŞ-ın İranla ticarət edən ölkələrə qarşı tarif siyasəti Azərbaycana birbaşa və dərhal tətbiq edilən sanksiya formasında özünü göstərməsə də, regional ticarət, tranzit layihələri və maliyyə riskləri baxımından dolayı təsir potensialına malikdir. Azərbaycanın İranla iqtisadi əlaqələrinin həcmi və strukturu bu təsirləri məhdudlaşdırır, lakin proseslər dərinləşdikcə Bakı üçün əsas çağırış balansı qorumaq, strateji tərəfdaşlıqlara zərər vurmadan regional iqtisadi maraqları müdafiə etmək olacaq. Bu baxımdan, söhbət təkcə İranla ticarətdən deyil, Azərbaycanın qlobal iqtisadi sistemdə öz yerini necə və hansı risklərdən qoruyacağından gedir.
Akif NƏSİRLİ
