Azərbaycanda bank kreditlərinin faiz dərəcələri bir çox amillərlə müəyyən olunur və bazarda aşağı faizlə kredit təklif edən banklar belə, yüksək faizlə işləyən böyük bankları dərhal bazardan çıxara bilmirlər. Bunun əsas səbəbi bankların biznes strukturu, maliyyə xərcləri və risk strategiyaları ilə bağlıdır. Banklar kreditləri yalnız öz vəsaitləri ilə deyil, həm də əmanətlər, Mərkəzi Bank və digər resurslardan əldə etdikləri vəsaitlə verirlər. Bu vəsaitin xərci yüksək olduqda, kredit faizini aşağı salmaq çətinləşir. Hətta Mərkəzi Bankın uçot dərəcəsi aşağı olsa da, banklar əməliyyat xərclərini, əmanətçilərə ödəniləcək faizləri və risk marjasını nəzərə alaraq faizləri müəyyən edirlər.
Aşağı faiz təklif edən banklar bazarda müəyyən üstünlük əldə edə bilərlər. Onlar daha effektiv maliyyə strukturu ilə işləyə, xərclərini texnologiyalar vasitəsilə azalda və müəyyən müştəri seqmentinə yönəlmiş dar marja ilə işləyə bilərlər. Lakin belə banklar daha böyük bazar payına sahib olmayan banklardır. Aşağı faiz yalnız kredit skoru (borc ödəmə qabiliyyətinin və etibarlılığın rəqəmsal göstəricisi) yaxşı olan müştəriləri cəlb edir və daha yüksək riskli müştərilər üçün mənfəət marjası kifayət etmir. Həmçinin bütün müştərilər bankın faiz siyasətini əsas götürmür, xidmət keyfiyyəti və marka imici də seçimə təsir edir. Bu səbəbdən aşağı faizlə kredit verən banklar böyük banklara qarşı tam üstünlük qazana bilmir.
Orta kredit faizlərinin yüksək qalmasının səbəbi də bu amillərlə bağlıdır. Bazarda bir neçə bank (məhdud bazar payı olan) aşağı faiz təklif etsə də, digər (böyük) banklar hələ də yüksək faizlə işləyir və bu, orta faiz göstəricəsini yuxarıda saxlayır. Kredit faizləri bankın mənfəət marjası, risk səviyyəsi və əməliyyat xərcləri ilə müəyyən olunur. Bəzi banklar strateji olaraq yüksək faizlə qalmaqla risklərini azaldır, kapital tələblərini qarşılayır və əməliyyat xərclərini ödəyir.
Rəsmi statistikaya görə, 2025-ci ilin müxtəlif dövrlərində Azərbaycanda orta illik kredit faizləri təxminən 13–18% aralığında olub. Məsələn, 2025-ci ilin mayında ümumi kreditlərin orta faizi 13,54%, oktyabrda isə yalnız manatla verilən yeni kreditlərin orta faizi 18,27% təşkil edib. Xarici valyutada kreditlərdə faiz nisbətən aşağı, təxminən 5,6% olmuşdur. Fərqli kredit növlərində isə faizlər fərqlidir: kredit kartlarında ~23%, məişət texnikası üçün ~25%, avtomobil kreditlərində ~11%, yaşayış sahəsinin təmiri üçün ~16%, digər istehlak kreditlərində isə ~18%.
Bu rəqəmlər göstərir ki, bazarda aşağı faiz təklif edən bankların mövcudluğu bütün kreditlərin orta faizini dərhal aşağı sala bilmir. Orta göstərici bütün bankların faizləri nəzərə alınmaqla hesablanır və bankların risk, kapital və əməliyyat xərcləri hələ də yüksək faiz tələb edir. Nəticədə, aşağı faizlə kredit verən banklar müəyyən üstünlük qazana bilər, lakin bazar payını ciddi şəkildə dəyişdirmək və orta faizləri dərhal azaltmaq üçün bütün bankların maliyyə strukturu və strategiyasının dəyişməsi lazımdır.
Akif NƏSİRLİ
