Məlumdur ki, dünya iqtisadiyyatında koronavirus pandemiyası ilə bağlı yaranan qeyri-müəyyənliklər, təchizat zəncirlərinə mütəmadi təzyiqlərin olması, iqlim dəyişikliklərinin baş verməsi, logistika xərclərinin çoxalması bir sıra ərzaq məhsullarının, o cümlədən ərzaqlıq buğdanın qiymətlərində artıma səbəb olub. Artımı şərtləndirən daha bir səbəb ərzaqlıq buğdanın istehlakının artmasıdır.
Beynəlxalq Taxıl Şurasının məlumatına əsasən, son on il ərzində dünya üzrə buğda istehsalında 10 faizə qədər artım müşahidə edilib. Bu il isə qlobal buğda istehsalı ötən ilə nisbətən 0,5 faiz artaraq 777 milyon ton olacaq. Amma bun aparalel olaraq buğda istehlakı da sürətlə artır. Belə ki, 2020-ci ildə ünya üzrə buğda istehlakı 745 milyon ton olmuşdusa, ötən il bu rəqəm 3,5 faiz artaraq 771 milyon ton olub. Gələcək ilə bağlı proqnozlar da buğda istehlakının dünya üzrə kəskin artacağını qeyd edir. Belə ki, cari ildə qlobal buğda istehlakının 782 milyon ton olacağı proqnozlaşdırılır ki, bu da 1,5 faizlik artım deməkdir. Bu da istehsaldan artıqdır və belə vəziyyətdə artıq dünya dövlətləri daha əvvəl topladıqları buğda ehtiyatından istifadə edir. Belə vəziyyətdə buğda istehlaçıları qiymətləri qaldırır. Hazırda dünya üzrə əsas buğda istehsalçıları Çin, Hindistan, Rusiya, ABŞ və Fransadır. Qlobal buğda istehsalının təxminən 52 faizi məhz bu ölkələrin payına düşür. Hazırda dünya bazarında buğda qiymətləri son doqquz ilin ən yüksək göstəricisidir. Dünya Bankının məlumatlarına əsasən, 2021-ci ilin ilk rübündə buğdanın 1 tonunun orta qiyməti 275 dollar olduğu halda, ilin sonunda qiymət 12 faiz artaraq 308 dollar olub. Bu il ərzində qiymətlər daha da yüksələcək. Buna gətirib çıxaran səbəblərdən biri buğda istehsalı ilə məşğul olan ölkələrin siyasətidir. Məsələn, Rusiya kimi əsas buğda ixracatçısı buğda ixracını məhdudlaşdıracaq siyasət yürüdür. Belə ki, 2021-ci ilin ortalarından Rusiya buğda ixracına vergi tətbiq etməyə başlayıb və ton üçün 94,9 dollar rüsum qoyulub. Bu, Rusiyadan buğda alan ölkələrin, o cümlədən Azərbaycanın buğda üçün daha artıq vəsait ödəməsinə gətirib çıxarıb. Rusiya mövcud ixrac vergisini artırmaqla yanaşı, fevralın 15-dən iyunun sonuna qədər olan dövr üçün 8 milyon ton buğda ixracı kvotası tətbiq edəcəyini bildirib.Digər istehsalçı olan Çin son aylarda ciddi şəkildə buğda ehtiyatı yığmağa başlayıb. Statistik məlumatlara görə, Çinin buğda idxalı 2021-ci ilin ilk yarısında ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 50 faizə qədər artıb.
Bütün bunlar Azərbaycanda da diqqətlə izlənilir. Ölkə üzrə buğda istehsalı 2021-ci il üzrə 1,9 milyon ton təşkil edib ki, bu da əvvəlki ilin müvafiq göstəriciləri ilə müqayisədə 1 faiz artım deməkdir. Amma nəzərə alınmalıdır ki, Azərbaycanın illik buğda tələbatı təxminən 3,5 milyon tondur. Ölkə ərzaq buğdası ilə özünü təmin etmə səviyyəsi 57 faizdir. Bu halda təbii olaraq daxili təlabatın bir hissəsi idxal hesabına ödənilir. Amma yaxın tezlikdə Azərbaycanın idxaldan daha az asılı olması gözlənilir. Buna səbəb işğaldan azad edimiş ərazilər hesabına buğda istehsalında ciddi artım gözlənilməsidir. Xüsusən də Qarabağ iqtisadi rayonunda taxılçılıq üçün əlverişli şərait mövcuddur. 1990-ci ilə qədər ölkədə istehsal edilən taxılın 14 faizindən çoxu məhz Qarabağın payına düşürdü. Qeyd edək ki, 1988-ci ildəki statusu ilə Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti və ətraf rayonlar yüksək kənd təsərrüfatı göstəricilərinə malik idi. Həmin tarixdə ölkədə taxıl istehsalının 14,3 faizi, pambıq istehsalının 3,3 faizi, üzüm istehsalının 31,5 faizi, kartof istehsalının 6,3 faizi, ət istehsalının 14,5 faizi, süd istehsalının 17,1 faizi, yumurta istehsalının 3,6faizi, yun istehsalının 19,3 faizi, barama istehsalının 17 faizihəmin ərazilərin payına düşürdü. Həmin dövrdəki texnoloji və idarəetmə sistemi ilə əldə olunan bu nəticələri müasir texnologiyalarn tətbqi ilə əhəmiyyətli dərəcədə artırmaq mümkünüdür. Buna nail olmaq üçün uzun illər istifadəsiz qalan torpaq sahələrinin yararlı hala gətirilməsi, deqradasiya proseslərinin aradan qaldırılması, meliorasiya və irriqasiya sistemlərinin qurulması üçün müvafiq adımlar atılır. Deməli, azad edilmiş ərazilər hesabına xaricdən buğda istehsalında asılılıq azalacaq. Elə deputat Vüqar Bayramov da məsələyə bu prizmadan yanaşır. Vüqar Bayramov qeyd edir ki, azad olunmuş ərazilər iqtisadi potensialı ilə yanaşı, eyni zamanda, aqrar sektorda, xüsusilə buğda və taxıl istehsalında xüsusi paya malik ola bilər.O bildirib ki, həmin rayonlarımız işğaldan əvvəlki dövrlərdə ölkə taxılının əhəmiyyətli hissəsini yetişdirə bilirdilər: “Xüsusilə də Füzuli, Ağdam və digər işğaldan azad edilmiş rayonlarımız taxıl istehsalında öndə gedən rayonlardan olub, taxıl fondunun formalaşmasına töhfə veriblər. Artıq buğda yetişdirilməsi yeni texnologiya əsasında həyata keçirilir, həmin ərazilərimizdə daha yüksək məhsuldarlıqla taxıl istehsalının təşkil edilməsi mümkündür. İlkin qiymətləndirmələr göstərir ki, bərpa və yenidənqurma prosesindən sonra ilkin mərhələdə bütövlükdə bu ərazilərdə 1 milyard manatlıq əkinçilik məhsulları yetişdirmək mümkün olacaq ki, bunun da əhəmiyyətli hissəsinin buğda və taxıl olması gözlənilir. Bu baxımdan işğaldan azad olunmuş ərazilərimiz taxıla olan tələbatın ödənilməsində xüsusi paya malik olacaq. Bu isə idxaldan asılılığın azaldılmasına, eyni zamanda, dünya bazarında dəyişən qiymətlərin təsirinin minimallaşdırılmasına imkan verəcək. Yaxın dövrlərdə taxıla olan tələbatın 85 faizdən çoxunun yerli istehsal hesabına ödənilməsi hədəflənib. Bu da daha keyfiyyətli məhsulun bazara çıxarılmasına və qiymətlərin tənzimlənməsinə təsir edəcək”.
Ramil QULİYEV
