Abutalıb Səmədov: "Türkiyə heç vaxt rus qazından imtina etməyəcək"
Almaniyanın iqtisadiyyat naziri Katerina Rayxe Ankaraya səfəri zamanı bildirib ki, Avropa İttifaqı gələcəkdə Türkiyənin iştirakı ilə bağlanacaq enerji sazişlərində Rusiyadan gələn qazın istifadə olunmamasında israr edəcək. Onun sözlərinə görə, Türkiyə Aİ-nin Rusiya enerji resurslarından asılılığı azaltmaq siyasətini anlayır və bu mövqeyi qəbul edir.
Rayxe Türkiyənin energetika naziri Alparslan Bayraktarla görüşündə Türkiyənin Avropa üçün mühüm ticarət və strateji tərəfdaşı olduğunu vurğulayıb. Türkiyə hazırda Rusiyadan böyük həcmdə qaz alan ölkələrdən biridir və mövcud müqavilələrin müddəti başa çatdığı üçün yeni qaz sazişləri üzrə danışıqlar aparır. Eyni zamanda ölkə regional qaz mərkəzinə çevrilməyi hədəfləyir.
Almaniya tərəfi Aİ-nin Rusiya enerji daşıyıcılarından imtina etmək niyyətində qəti olduğunu bildirsə də, türk rəsmiləri Rusiyadan alınan qazın qısa müddətdə tam əvəz edilməsinin həm iqtisadi, həm də texniki baxımdan mümkün olmadığını qeyd ediblər. Bundan əlavə, Rusiyaya qarşı tətbiq olunan sanksiyalardan sonra Türkiyənin neft emalı zavodlarının İraq və Qazaxıstandan daha çox neft almağa başladığı bildirilir.
Aİ 2027-ci ilin sonuna qədər kəmərlə ötürülən rus qazından, həmin ilin sonuna qədər isə LNG qazından imtina etməyi planlaşdırır. Hazırda Aİ Rusiyanın kəmər qazını Türkiyə üzərindən "Türk axını" kəməri vasitəsilə alır. Bu kəmərin ötürücülük gücü ildə 15-17 milyard kubmetrdir. İndi Avropa açıq şəkildə deyir ki, Türkiyə bundan imtina etməlidir - Avropanın rus qazı asılılığından azad olmaq strategiyasına Türkiyə hörmətlə yanaşmalıdır. Türkiyənin Rusiya ilə qaz ticarəti müqaviləsinin vaxtı bitir, deməli, Ankaranın ilin sonuna qədər vaxtı var. Türkiyə bu müqavilələri uzatsa və ya dayandırsa, nə baş verəcək?
Avropa siyasi məsələlərdə Rusiyaya qarşı Türkiyənin ondan fərqli münasibət sərgiləməsinə dözdü, amma görünür, iqtisadi məsələlərdə buna dözmək istəmir. Türkiyə Rusiya-Ukrayna müharibəsinə Avropadan fərqli münasibət sərgilədi. Yəni o həm Ukrayna, həm də Rusiya ilə münasibətlərini davam etdirdi, bu isə Avropanın ürəyincə deyil. Amma indi iqtisadi məsələlərdə Avropa Türkiyəni sıxır, Almaniyanın iqtisadiyyat naziri Ankarada açıq şəkildə deyir ki, siz Rusiyadan qaz almağı dayandırmalısınız.
İndi sual budur: Türkiyə rus qazından imtina etsə, onun alternativ qaz təchizatı hansı mənbələr hesabına kompensasiya edilə bilər? Ankara qaz almağı dayandırsa, bu, Türkiyə-Rusiya münasibətlərinə necə təsir edəcək? Yəni Avropa konkret olaraq Türkiyə ilə Rusiyanın münasibətlərini pozmaq istəyir, bu açıq görünür. Belə olan halda perspektivdə nələri gözləmək olar?
Avropa Birliyi 2027-ci ilin yanvarından etibarən Rusiyadan boru kəmərləri vasitəsilə qaz almağı dayandıracaq, həmin ilin sentyabrından isə maye qazın (LNG) idxalına da son qoyaraq rus qazından tam imtina etmək niyyətindədir. Bu fonda həm ABŞ, həm də AB Türkiyəyə təzyiq göstərərək onu da Rusiya qazından imtinaya sövq edir.
Lakin politoloq Abutalıb Səmədov "Bakı-Xəbər" qəzetinə açıqlamasında bildirib ki, bu, Ankara üçün real ssenari deyil.
Ekspertin sözlərinə görə, Türkiyə buna alternativ bir yol təklif edir: Rusiyadan aldığı qazı öz daxili tələbatı üçün saxlamaq, Azərbaycan, Türkmənistan və Qara dənizdən hasil olunan qazı isə Avropaya ixrac etmək. Səmədov bunu "Avropanın rus qazından dolayı imtinası" kimi dəyərləndirir, amma vurğulayır ki, Türkiyənin özünün Rusiya qazından tam çıxması qeyri-mümkündür.
Politoloq rəqəmlərlə bunu belə izah edir: Türkiyənin illik qaz ehtiyacı təxminən 68 milyard kubmetrdir, əvvəllər bu tələbatın 40 faizini Rusiya qarşılayırdı. Son illərdə bu pay azalsa da, 2025-ci ildə Türkiyə Rusiyadan yenə də 21 milyard kubmetr qaz alıb. Müqayisə üçün, Azərbaycandan 12 milyard, İrandan 7,7 milyard kubmetr qaz idxal edilib, Qara dənizdəki Sakarya yatağı isə tələbatın yalnız 5 faizini ödəyir. ABŞ ilə imzalanmış 20 illik müqaviləyə görə Türkiyə hər il 4 milyard kubmetr LNG almalıdır ki, bu da Rusiyadan alınan həcmi əvəz etməkdən uzaqdır.
Səmədov xəbərdarlıq edir ki, Vaşinqton və Brüsselin təkidlərinə uyaraq Rusiya qazından tamamilə imtina etmək Türkiyənin onsuz da kövrək olan iqtisadiyyatını daha da ağırlaşdıra bilər: "Hazırda vəziyyət stabilləşsə də, kiçik bir yanlış addım Türkiyə iqtisadiyyatını uçuruma yuvarlaya bilər". O, bunu Ərdoğanın illərlə iqtisadi qanunlardan çox dini-ideoloji yanaşmalara əsaslanan siyasətinin ölkəni artıq ağır vəziyyətə salması ilə əlaqələndirir.
Azərbaycanın roluna toxunan ekspert bildirir ki, Abşeron yatağından hasil ediləcək qazla bağlı Türkiyə ilə 15 illik müqavilə imzalanıb və bu sazişə əsasən Ankara 2029-cu ildən başlayaraq hər il 2,5, ümumilikdə isə 33 milyard kubmetr qaz alacaq. Səmədovun fikrincə, Türkiyə bu amildən istifadə edərək Qazpromu daha əlverişli güzəştlərə razı salmaq istəyir və bu məqsədə çatmaq şansı yüksəkdir.
Politoloq Türkiyə-Rusiya münasibətlərinin sabitliyini də xüsusi vurğulayır: hər iki ölkədə uzun illərdir hakimiyyət eyni şəxslərin əlindədir, bu da ABŞ-dakı 4-8 ildən bir dəyişən administrasiyalarla müqayisədə daha proqnozlaşdırıla bilən tərəfdaşlıq formalaşdırıb. O, Bayden dövründə Ankara-Vaşinqton münasibətlərinin gərginləşməsini bu fərqə nümunə kimi göstərir.
Yekunda Səmədov hesab edir ki, Aİ də Türkiyənin iqtisadi vəziyyətinin ağırlığını dərk edir və bu səbəbdən Ankaraya qarşı qoyulan tələbləri yenidən nəzərdən keçirəcək: "Əks halda AB özü də çətin vəziyyətə düşə bilər, çünki Rusiyadan aldığı 50-55 milyard kubmetr qazın bir hissəsini Türkiyə üzərindən alır". Azərbaycanın Avropaya qaz ixracını artırmaq cəhdlərinə baxmayaraq, əlavə mənbə tapmağın çətinliyi göz qabağındadır - bu da, ekspertin fikrincə, Brüsseli daha çevik və konstruktiv mövqeyə sövq edəcək.
Dəniz NƏSİRLİ
