Aparılan hesablamalar son dövrlərdə Azərbaycanda əhalinin xarici valyutaya marağının əhəmiyyətli dərəcədə azaldığını üzə çıxarır. Hər halda, əsas işlək xarici valyutaların alqı-satqısı üzrə statistik məlumatlar da bunu təsdiq edir.
Qeyd edək ki, Mərkəzi Bank tərəfindən 2021-ci ilin aprel ayı ərzində xarici valyutada aparılan mübadilə əməliyyatlarının həcmi açıqlanıb. Hesabatda ABŞ dolları, ingilis funt sterlinqi, avro və Rusiya rublu üzrə aparılan mübadilə əməliyyatlarının həcmi təqdim edilib. Aprel ayı ərzində banklar tərəfindən 130 milyon 628,3 min ABŞ dollarının alışı həyata keçirilib. Eləcə də, vətəndaşlara 129 milyon 963,8 min dolların satışı təmin edilib. 2020-ci ilin aprel ayı ilə müqayisədə dolların alışı 3,1 dəfə artıb, satışı isə 20,8 faiz azalıb. Bu da o deməkdir ki, əhali əlində olan dolları daha çox həcmdə satmağa başlayıb. Eyni zamanda, əhali tərəfindən banklardan dolların alışı azalıb. Müvafiq dövrdə əhali tərəfindən 543,7 min ingilis funt sterlinqinin alışı həyata keçirilib. Həmçinin, 777 min funt sterlinqin əhaliyə satışı baş tutub. Cari valyuta vahidi üzrə alış həcmi ötən ilə nisbətən 8,1 faiz, satış həcmi isə 2,5 dəfə az olub. Bu, funt sterlinqə dollara nisbətən daha çox maraq olduğunu göstərir. Amma bu valyuta ilə əməliyyatların həcmi olduqca azdır. Aprel ayında banklar tərəfindən 5 milyon 667,4 min avronun alışı baş tutub. Eləcə də, 18 milyon 577,6 min avronun satışı təmin edilib. Əvvəlki ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə avronun alışı 2,8 dəfə, satışı isə üç dəfəyə qədər azalıb. Bu o deməkdir ki, dollarla bərabər avro da əvvəlki kimi əhalini özünə cəlb etmir. Aprel ayı ərzində banklar tərəfindən 1 milyard 264 milyon 842,3 min Rusiya rublunun alışı həyata keçirilib. Bu dövrdə vətəndaşlara 187 milyon 533,9 min rus rublu satılıb. Valyutanın alışı ötən ilin eyni dövrünə nisbətən 1,7 faiz artıb, satışı isə 38,1 faiz azalıb. Qeyd edək ki, aprel ayı ərzində ümumilikdə bütün xarici valyutalara tələb azalıb. Banklar tərəfindən xarici valyutanın cəlb edilməsi prosesində isə yalnız dollar və rus rublunun alış həcmlərində artım müşahidə olunub. Əhalinin isə xarici valyutalara tələbi azalıb. Əvəzində manatla əməliyyatlar artır. Ekspertlər bu prosesin davamlı xarakter ala biləcəyini istisna etmir.
İndi maraq doğuran əsas məsələ manatın qarşıdakı dövr ərzində dollara, avroya nisbətdə taleyinin necə olacağıdır. Belə görünür ki, bu məsələdə Mərkəzi Bank yenə mühüm rol oynayacaq. Çünki baş bank müdaxilə etməsə, manatın kifayət qədər böyük sürətlə bahalaşması qaçılmaz sayılır. Digər tərəfdən, buna neft gəlirlərindən başlayaraq, ölkənin ixracının artmasından tutmuş digər sektorlar üzrə valyuta daxilolmalarının çoxalmasına kimi çoxsaylı amillər təsir edir. Eləcə də dünya maliyyə bazarlarında baş verənlər, xüsusən də dollardan imtina edənlərin sayının artması kimi faktorlar ciddi təsir edir. Xatırladaq ki, bir sıra dövlətlər rəsmi olaraq ticarətlərində dolların payını azaldır. Bu dövlətlərin başında isə Türkiyə, Rusiya, İran, Çin və Venesuela kimi ölkələr gəlir. ABŞ-ın ilk üç ölkəni dollar silahı ilə vurması, nəticədə milli valyutaların kursunun kəskin düşməsi onların dünyanın əsas valyutasından uzaqlaşmaq istəyini artırıb. Hazırda dollara qarşı mübarizədə seçilən dörd ölkənin - Türkiyə, Çin, Rusiya və İranın dünya ticarətində ümumi payının 30 faiz olduğu bildirilir. Qeyd edilir ki, ən azından, bu dörd ölkənin başqa valyutalarla ticarəti dolların qlobal təsirini 30 faiz azaldacaq. Bu ölkələrin sırasının xeyli genişlənəcəyi istisna edilmir. Belə vəziyyətdə dollara maraq azalır və bu, Azərbaycanda da özünü göstərir. Artıq bir neçə ildir ki, inzibati üsulla olsa belə, manat dollar qarşısında sabit məzənnəni qoruyub saxlaya bilir. Amma dünya maliyyə sektorunda baş verənlər manatın məzənnəsinin sabit saxlanmasını daha çətin hala gətirəcək. Buna rəğmən görünən budur ki, ölkənin baş bankı dollar-manat məzənnəsinin sabit qalması istiqamətində fəaliyyət göstərməli olacaq. Çünki 2021-ci il ərzində dövlət büdcəsində manat-dollar məzənnəsi 1.7 səviyyəsində qəbul edilib. Məsələnin maraqlı tərəflərindən biri isə neftin qiyməti ilə bağlıdır. Belə ki, dolların ucuzlaşması avtomatik olaraq neftin qiymətini bahalaşdırır. Artıq Azərbaycan neftinin satış qiyməti yenidən 70 dollara çatıb. Deməli, Azərbaycanın neft gəlirləri yenə nəzərdə tutulduğundan yüksək olacaq və bu da manata əlavə təzyiq yaradan faktorlardan sayılır. Yüksək qiymət Azərbaycana daxil olan valyutanın həcminin əhəmiyyətli dərəcədə artımı deməkdir. Artan valyuta da, öz növbəsində, manat üzərində təzyiqin daha da artmasına rəvac verir. Xatırladaq ki, bu ildən Azərbaycan həm də qaz ixracından xeyli valyuta əldə edəcək. Qeyri-neft ixracının artımı da ölkəyə valyuta gəlişini çoxaldır. Bütün bunlar manatı daha da bahalaşdıran amillər sırasında yer alır. Deməli, manat bu il gözlənildiyindən də ciddi təzyiq altında olacaq.
Tahir TAĞIYEV
