Maliyyə bazarında son vəziyyətin təhlili əhalinin Azərbaycan milli valyutasına daha çox etimad göstərdiyini üzə çıxarır. Bunu manatla aparılan əməliyyatların həcminin artması da təsdiq edir.
Bu fonda banklara manatla yatırılan əmanət həcmlərinin də xeyli dərəcədə artması müşahidə edilir. Mərkəzi Bankın məlumatına görə, bu il martın 1-nə Azərbaycan banklarına manatla depozit qoyuluşu 9 milyard 122,3 milyon manat təşkil edib. Bu, fevralın 1-i ilə müqayisədə 0,3 %, ilin əvvəlinə nisbətən 4,2 % az, ötən il martın 1-i ilə müqayisədə isə 4,8 % çoxdur. Fevralın sonuna banklara xarici valyuta ilə depozit qoyuluşu isə 8 milyard 990,2 milyon manat olub. Bu da aylıq müqayisədə 4,2 %, ilin əvvəlinə nisbətən 1,2 % çox, illik müqayisədə isə 12,9 % azdır. Beləliklə, xarici valyutada banklara qoyulan əmanət azaldığı halda milli valyutada artır. Ekspertlər hesab edir ki, Azərbaycanda iqtisadi dayanıqlığın artması yığılmış vəsaitlərin manatla saxlanmasına zəmanət verir. Qarşıdakı dövr ərzində də proses bu istiqamətdə cərəyan edəcək.
Burada qeyd edək ki, artıq əcnəbilər də xarici valyutada vəsaitlərini Azərbaycan banklarında saxlamaqdan tədricən geri çəkilir. Əvəzində bu valyutaların bir hissəsi manata çevrilir. Mərkəzi Bankın məlumatlarına görə, 2021-ci il martın 1-nə Azərbaycanda fiziki şəxs olan qeyri-rezidentlərin banklardakı əmanətlərinin həcmi 281,9 milyon manat təşkil edib. Bu da illik müqayisədə 2,2 dəfə azdır. Martın 1-nə Azərbaycanda fiziki şəxslərin banklardakı əmanətlərinin həcmi 8 milyard 379,9 milyon manat təşkil edib ki, bu da illik müqayisədə 3,6% azlıq təşkil edir. Bank və maliyyə məsələləri üzrə ekspert Əkrəm Həsənov əcnəbilərin Azərbaycan banklarındakı əmanətlərinin azalma səbəbləri ilə bağlı bildirib ki, xarici vətəndaşların Azərbaycan banklarındakı əmanətlərinin həcmində müəyyən azalma var: "Azalmanın ilk səbəbi pandemiyadır. Sərhədlər bağlıdır, nəinki xarici, hətta yerli vətəndaşlar da əksər ölkələrdəki banklardan pullarını çıxardır ki, vəsaiti gözünün qabağında olsun. Digər tərəfdən, insanların gəliri azaldığı üçün yığdıqları pullardan istifadə edirlər. Pandemiya vəziyyətində xarici vətəndaşlar başqa ölkədə pul saxlamağa çəkinirlər. Azalmanın ikinci səbəbi ötən il Azərbaycanda qəflətən 4 bankın bağlanması olub. Məsələn, 2019-cu ilin son aylarından insanlar "Atabank"dan pulunu çıxarda bilmirdi və 6-7 ay, bəlkə də 1 ilə yaxın heç bir tədbir görülmədi. Sonra bank bağlandı və pullar insanlara geri qaytarıldı. Bu da bank sisteminin imicinə mənfi təsir etdi. Yəni hansı bank vaxtında əmanəti qaytarmırsa, dərhal bankı bağlamaq lazımdır. Dərhal bank bağlanmadı və bu da digər sağlam banklara çox mənfi təsir etdi. Belə ki, yerli və xüsusən xarici vətəndaşlar sağlam banklardan da pullarını çıxarmağa başladılar". Ekspertin sözlərinə görə, digər səbəb budur ki, ötən il Azərbaycanda əmanətlərin sığortalanması sisteminin necə olacağı qeyri-müyyən idi: "Ötən il martın 4-də "Əmanətlərin tam sığortalanması haqqında" qanunun qüvvəsi bitib. Aprel ayında bu qanunun qüvvədə olma müddətini daha 9 ay (2020-ci ilin dekabrın 4-dək) uzatdılar. Qeyri-müəyyənlik onda oldu ki, bu qanunun qüvvədə olma müddəti vaxtında uzadılmadı və bu da təşviş yaratdı. Yalnız keçən ilin sonunda bəyan edildi ki, 2021-ci ilin aprelin 5-dək əmanətlərin tam sığortalanması olacaq. Aprelin 5-də "Əmanətlərin tam sığortalanması haqqında" qanunun müddəti bitəndən sonra isə kompensasiyanın məbləği əvvəlki 30 min manatdan 100 min manatadək artırılır. Yəni bu istiqamətdə müəyyənlik ancaq ilin sonunda yarandı. Pul əminliyi və müəyyənliyi sevir. Bu cür məsələlərə vaxtında baxmaq lazımdır. Bu məsələlər xarici vətəndaşların banklardakı əmanətlərinin azalmasına gətirib çıxardı". Bununla yanaşı, ekspert “sputnik” portalına açıqlamasında qeyd edir ki, son bir ayda Azərbaycanda əmanətlər artmağa başlayıb: “Çünki bu istiqamətdə əminlik hissi qayıdıb. Hamı indi bilir ki, banka 100 min manat qoyursa, bu vəsait qorunandır. Bu çox vacib məsələdir. Yerli vətəndaşlar əminlik hissi olan kimi banka əmanət qoyurlar. Ölkəmizdə bir neçə ildən sonra xarici vətəndaşların əmanətləri yenidən arta bilər. Lakin bu il xarici vətəndaşların əmanətlərinin artmasını gözləmirəm".Qeyd edək ki, aprelin 5-də "Əmanətlərin tam sığortalanması haqqında" qanunun müddəti bitəndən sonra kompensasiyanın məbləği əvvəlki 30 min manatdan 100 min manatadək artırılıb. Həmçinin 20 min manatdan çox olmamaq şərtilə fiziki şəxslərin sahibkarlıq fəaliyyəti üçün olan bank hesabları da qorunan olacaq.
Xatırladaq ki, "Əmanətlərin tam sığortalanması haqqında" qanun qlobal iqtisadiyyatda baş verən böhran prosesləri fonunda ölkədə maliyyə sabitliyini qorumaq, bank sisteminin dayanıqlılığını təmin etmək və əmanətçilərin bank sisteminə etibarını artırmaq məqsədilə Azərbaycanda 2016-cı ilin martın 4-də qüvvəyə minmişdi. Hazırda bununla bağlı addımlar banklara vətəndaşlar tərəfindən daha çox əmanət qoyulmasına səbəb olur. Bu fonda, hətta xaricilər də manatla Azərbaycan banklarına vəsait yatırır.
Ramil QULİYEV
