Iqtisadi müstəvidə hökumətin xüsusi diqqət mərkəzində yer alan məsələlərdən biri də problemli kreditlərin həcminin azalmasıdır. Vaxtında dövlətin bu istiqamətdə atdığı addımlar problemli kreditlər məsələsində yaranan problemin kritik həddə çatmasının qarşısını aldı. Amma bankların davam edən bahalı kredit siyasəti yenidən problemli kreditlərin həcminin artması ilə müşahidə edilir.
Mərkəzi Bankın məlumatına əsasən, Azərbaycanda vaxtı keçmiş kreditlərin məbləği bu il martın 1-nə 917,5 milyon manat təşkil edib. Bu, fevralın 1-i ilə müqayisədə 1,9 % çoxdur. Problemli kreditlər ilin əvvəlinə nisbətən 2,7 % artıb, son 1 ildə isə 29,3 % azalıb. Fevralın sonuna vaxtı keçmiş kreditlərin ümumi kredit portfelində xüsusi çəkisi 6,3 % təşkil edib. Bu nisbət ötən ilin sonuna 6,1 %, ötən il fevralın sonuna isə 8,3 % olub. Bankların kredit siyasəti fonunda cari ilin aprel-may aylarında Azərbaycanda problemli kreditlərin həcminin artacağı gözlənilir. Ekspert Əkrəm Həsənov da bunun qaçılmaz olduğunu bildirib. Onun sözlərinə görə, hazırkı pandemiya dönəmində bunu dərk etmək, hələ ki, çətindir. Problem bir neçə ay sonra meydana çıxa bilər: “Hələ 2020-ci ilin aprelində Mərkəzi Bank banklara həmin ilin sonuna qədər kreditlərin ödənilməsi ilə bağlı gecikmələri nəzərə almamağı tövsiyə etmişdi. Buna görə də ötən il bu problemlər nəzərə çarpmırdı. Təbii ki, bank əməkdaşları müştərilərə zəng vururdular, lakin işləri məhkəməyə göndərmirdilər. Kollektorlar da o qədər fəal deyildilər. Bu il Mərkəzi Bankın müvafiq qərarının müddəti uzadılmayıb. Ona görə də kreditlərin ödənilməsi ilə bağlı çətinliyi olan borcluların müəyyən problemlərlə qarşılaşacağını gözləmək olar. Lakin hər halda mənə, hələ ki, bununla bağlı müraciət edən olmayıb. Buna bənzər şikayətlərlə cəmi bir-iki nəfər müraciət edib. Lakin bu o demək deyil ki ümumiyyətlə problem olmayacaq. Düşünürəm ki, çətinliklər olacaq və onlar özünü bir müddət sonra büruzə verəcək. Vaxtı keçmiş kreditlərlə bağlı çətinlik banklar məhkəmələrə müraciət etməyə başlayan kimi meydana çıxa bilər. Proqnoz əsaslıdır, həm də ona görə ki, digər ölkələrdə bu tendensiya artıq sezilir. Bu məsələdə həlledici rolu koronovirus pandemiyası, daha doğrusu, bununla əlaqədar olaraq bəzi müəssisələrin, mağazaların, ictimai iaşə, istirahət müəssisələrinin və digər sahibkarlıq fəaliyyəti subyektlərinin fəaliyyətinin dayandırılması oynayıb”.
Əkrəm Həsənov məsələ ilə bağlı “sputnik” portalına açıqlamasında bildirib ki, problemli kreditlərlə əsasən sahibkarlar toqquşacaq. Artıq indi onların vəziyyəti fiziki şəxslərlə müqayisədə dəfələrlə pisdir. Belə ki, hətta dövlətin dəfələrlə etdiyi yardımlar məhv olan biznesi tam xilas edə bilmədi. Ekspert onu da bildirib ki, bütün pandemiya dövründə borclular bildirirdilər ki, bank nümayəndələri onlara zəng vuraraq borcu qaytarmağı tələb ediblər. Hələ ki, bu proses qiyabi surətdə davam edir. Banklar pullarını geri almaq üçün bu prosesə kollektorları cəlb etmirlər. Amma eyni zamanda, banklar çətin kreditorlarla bağlı məhkəməyə müraciət etməyiblər. Kollektorların özlərinin də borcluların ünvanına getməyə qətiyyəti çatmır. Belə ki, karantin dövründə insanların əksəriyyəti evdə otururdu. Bu halda onları bütöv bir ailə yumruqlarla qarşılaya bilər. Ekspert qeyd edir ki, İkinci Qarabağ müharibəsi də gecikmiş kreditlərlə bağlı məsələyə mənfi təsirini göstərdi: “Müharibə dövründə banklar şəhidlərin və yaralananların kreditlərini bağışladılar. Lakin müharibədə iştirak etmiş, lakin yaralanmamış və həlak olmamış kreditorlar da var. Onların da bu mövzuda hansısa mənəvi haqları var. Təbii ki, insan borc götürübsə, onu qaytarmalıdır. Həm də ona görə ki, söhbət banklardan gedirsə, həmin pullar bankların deyil, əmanətçilərindir. Borclular müharibə zamanı müdafiəsinə qalxdıqları cəmiyyətə müraciət edə bilərlər. Düşünürəm ki, “Yaşat” Fondu bununla bağlı bizim hamımızın hesabına bu məsələdə yardımçı ola bilər”.
Xatırladaq ki, dövlət tərəfindən problemli kreditlərinn həlli ilə bağlı müvafiq addımlar atılıb. Manatın sabitliyi, inflyasiyanın təkrəqəmli həddə nəzarətdə olması, əmanətlərin sığortalanması, problemli kreditlərin həlli və bəzi bankların sektordan uzaqlaşdırılması bu sahənin sağlamlığını qorumaq üçün baza tədbirləridir. Pandemiyadan zərər çəkən sahibkarlara bank kreditləri üzrə dövlət zəmanətinin verilməsi və kredit faizlərinin subsidiyalaşdırılması problemli kreditlərin yaranmasının qarşısını alır. Ötən il 1 milyard manatlıq kredit portfeli üzrə faiz subsidiyaları, yeni kreditlərə 500 milyon manatlıq portfel üzrə dövlət zəmanətinin verilməsi və faizlərin subsilayalaşdırılması nəticəsində bütövlükdə 1,5 milyard manat kredit portfelinə dəstək verildi. Bundan başqa, pandemiyaya qarşı mübarizə tədbirləri çərçivəsində Mərkəzi Bankın maliyyə bazarlarına dəstək istiqamətində qəbul etdiyi proqram üzrə tədbirlər həyata keçirildi. Maliyyə bazarları üzrə icrası nəzərdə tutulan tədbirlər bank sektoru, sığorta bazarları və kapital bazarlarını əhatə etdi. Amma bankların bahalı kredit siyasəti vəziyyəti yenidən gərginləşdirir. Bu səbəbdən kreditlərlə bağlı məsələyə dövlətin müdaxiləsi vacib hesab edilir.
Ramil QULİYEV
