Azərbaycanda artıq bir ildən çoxdur ki, vətəndaşlara satmaq öhdəliyi ilə mənzillər kirayəyə verilir. Qeyd edək ki, bu prosesə Prezident İlham Əliyev 2019-cu il yanvarın 25-də “Yaşayış sahələrini satmaq öhdəliyi ilə kirayəyə vermə mexanizminin yaradılması haqqında” Fərmanı imzalayandan 1 il sonra, yəni 2020-ci ilin yanvarında start verilib.
Fərmanın imzalanmasında məqsəd evə ehtiyacı olan vətəndaşa kirayədə qaldığı mənzilə sahib olmaq üçün imkan yaradılması göstərilir.
Məlumat üçün bildirək ki, yaşayış sahələrini satmaq öhdəliyi ilə kirayəyə vermə mexanizmi ölkələrin çoxunda, o cümlədən, Türkiyə, Almaniya, Bolqarıstan, İspaniya və ABŞ-da, həmçinin, postsovet ölkələrində – Rusiya, Ukrayna, Qazaxıstanda illərdir işləyir və geniş praktikaya çevrilib.
İpoteka və Kredit Zəmanət Fondunun yaydığı məlumatda qeyd olunur ki, yaşayış sahələrinin satmaq öhdəliyi ilə kirayəyə verilməsi istiqaməti üzrə mövcud prosedur və qaydalarda dəyişikliklər edilib. Bu, ölkə vətəndaşlarının mənzil təminatının və yaşayış şəraitinin yaxşılaşdırılması, habelə əlçatanlığın artırılması məqsədilə edilib. Dəyişikliklərə görə, artıq kredit tarixçəsinin müsbət qiymətləndirilməsi üçün ərizəçinin “bütün kredit tarixçəsi müddətində 90 gündən çox gecikdirilmiş öhdəliklərinin olmaması” tələb olunmur.
Qeyd edək ki, digər ölkələrdən fərqli olaraq, Azərbaycanda istənilən mənzil sahibi bu mexanizm üzrə öz yaşayış sahəsini sata bilməz. Çünki İpoteka və Kredit Zəmanət Fondu özü mənzilləri təklif edir, bu isə həmin mənzillərin qiymətinə təsir göstərir.
Onu da vurğulayaq ki, kirayə yolu ilə mənzil sahibi olmaq ipoteka kreditindən baha başa gəlir. Ekspertlər bildirirlər ki, kirayə mənzil almaq alıcıya həddən artıq baha başa gəlir və risqləri çoxdur.
İqtisadçı-ekspert Rəşad Həsənov qeyd etdi ki, qaydalar əlçatan edilsə də, əslində, satma öhdəliyi ilə kirayə mənzil almaq alıcıya həddən artıq baha başa gəlir və risqləri çoxdur: “Tutaq ki, siz satmaq öhdəliyi ilə kirayə mənzil almısınız. 110 kvadratlıq bir mənzili alırsınız. Bu zaman sizin ümumi ödənişiniz 25 il ərzində 260 min manat edəcək. Lakin siz müvafiq mənzili adi ipoteka şərti ilə əldə etmiş olsanız, ilkin ödəniş də daxil olmaqla cəmi 207 min manat vəsait ödəyəcəksiniz. Təxminən kirayə mənzil layihəsindən 50 min manat ucuz. Vətəndaş 4 faizli ipoteka imkanından yararlandıqda isə fərq daha da böyük olur. Belə ki, eyni ölçülü mənzili kirayə yolu ilə əldə etdikdə bu, vətəndaşa 260 min manata, güzəştli ipoteka krediti ilə əldə etdikdə 180 min manata başa gəlir.
Kirayə yolu ilə mənzil əldə etməyin şərtləri ipotekaya nisbətən sadədir. Belə ki, kredit tarixçəsində gecikməsi olanlar da mənzil əldə edə bilərlər. Üstəlik, ipotekadan fərqli olaraq, digər seçimdə ilkin ödənişlər olduqca aşağıdır. İpoteka kreditlərində, adətən, güzəştli ipoteka olduqda minimum 15 faiz, güzəştsiz ipotekada isə 25 faiz mənzilin dəyəri həcmində ilkin ödəniş tələb edildiyi halda, kirayə mənzillərdə bu, aylıq ödənişlərin ümumi həcminin 12 misli və ya illik kirayə haqqının əvvəldən tələb edilməsi formasında rəsmiləşdirilir”.
Həmsöhbətimiz onu da əlavə etdi ki, hər il ipoteka ilə ev alanların sayındakı artım ipotekaya daha çox tələbin olduğunu deməyə əsas verir. Fondun satmaq öhdəliyi ilə verdiyi kirayə mənzil layihəsi isə hədəfindən uzaqlaşıb: “Mənzillərin baha, ödənişlərin yüksək olması və aylıq ödəmə edilmədiyi halda ödədiyi vəsaitin fondun xərci kimi hesablanması risqləri artırır. İpoteka ilə alınan mənzili vətəndaş sata və ya fonda geri qaytara bilər. Bu zaman ödədiyi vəsaitlər fond tərəfindən geri qaytarılır. Satmaq öhdəliyi ilə verilən kirayə mənzillərdə isə bu mümkün deyil. Vətəndaşın ödədiyi bütün vəsaitlər, ilkin ödəniş də daxil olmaqla İpoteka Fondunun gəliri hesab olunur və geri qaytarılması nəzərdə tutulmur”.
Günel CƏLİLOVA
