Dünyada getdikcə daha geniş miqyas alan vaksin ədalətsizliyinin qlobal iqtisadiyyat üçün də ciddi təhdid yaratdığı üzə çıxıb. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) baş direktoru Tedros Qebreyesus bildirir ki, edilən çağrışlara rəğmən, vaksin ədalətsizliyi problemi dərinləşir. Onun sözlərinə görə, hazırda dünyada koronavirusa qarşı istehsal olunmuş peyvənd dozalarının böyük əksəriyyəti, yəni 76 faizi cəmi on ölkənin sərəncamındadır.
Tedros Qebreyesus peyvənd dozalarının bu cür paylanmasını tənqid edib və bildirib ki, qlobal böhrana qarşı birgə cavablar verilməlidir: “Qlobal çıxış yolu isə həmrəylikdən başlayır. Ümumdünya vaksinasiya kampaniyasını lazımi şəkildə aparmaq üçün hazırda 25 milyard avroya ehtiyac var. Bu vəsait təmin edilmir, əvəzində dünyanın bir sıra zəngin ölkələri əhalinin tələbatından artıq miqdarda peyvənd dozaları sifariş edib”. O qeyd edir ki, COVID-19-a qarşı peyvəndin dünyada bərabər bölüşdürülməməsi təkcə mənəvi rəzalət deyil, həm də iqtisadi və epidemioloji baxımdan məğlubiyyət deməkdir. Onun fikrincə, bu da peyvəndlərin qeyri-bərabər bölüşdürülməsi məsələsini təcili həll etməyi tələb edən başlıca amildir: “Peyvənd bizə ümid bəxş edir, pandemiyanı nəzarətə götürmək imkanı yaradır. Amma biz yalnız dərmanları strateji baxımdan, yoluxmaların eyni vaxtda hər yerdə qarşısını almaq üçün işlədəcəyimiz təqdirdə buna nail ola bilərik”. Bir tərəfdən zəngin ölkələrdə, digər tərəfdən COVAX vasitəsilə tətbiq olunan dərmanların sayı arasındakı fərqin get-gedə artmasını dilə gətirən təşkilat rəhbəri dərmanların istehsalını artırmaq və daha bərabər bölüşdürmək üçün yollar axtardıqlarını, bu məqsədlə hökumətlərlə və istehsalçı şirkətlərlə müzakirələr apardıqlarını qeyd edib: “COVAX qlobal təşəbbüsü çərçivəsində COVID-19-a qarşı peyvənd olunanların sayında zəngin və kasıb ölkələr arasında fərq gündən-günə artır. Vaksinlərin qeyri-bərabər paylanması təkcə mənəvi utanc deyil, həm də iqtisadi və epidemioloji özünüməhv deməkdir. Virus yayıldıqca, insanlar ölməyə davam edəcək. Ticarət və səyahət sferaları qeyri-stabil qalacaq, iqtisadiyyatın bərpası isə daha uzun müddətə ləngiyəcək. Yalnız birgə əlaqəli, ardıcıl, tutarlı yanaşma ilə biz təhlükənin öhdəsindən gələ bilərik. Nəhayət, pandemiyaya son qoymaq təkcə elmin yox, həm də birgə səyin nəticəsi olmalıdır”.
Hazırda əvvəlki kimi koronavirusun dünya iqtisadiyyatına mənfi təsiri müşahidə olunur ki, mütəxəssislər bunun davamlı olacağını proqnozlaşdırır. Virusun yayılmasının qarşısını almaq məqsədilə ölkələr yenə müxtəlif sahələrdə qadağalar tətbiq etmək məcburiyyətində qalır. Əsasən turizm, hava nəqliyyatı, otel və əyləncəyə təsir edən sektoral və regional tələbin azalması dünya iqtisadiyyatında artıq dərin mənfi izlər qoyub. İnfeksiyanın yayılmasının qarşısını almaq üçün görülən tədbirlər iqtisadi dinamikliyin azalmasına səbəb olur. Xüsusən genişmiqyaslı məhdudiyyət siyasəti tədbirləri istər-istəməz əmək fəaliyyətinin azalması, biznes sektorunun zəifləməsi, maliyyə şoklarının və ictimai istehlakın azalması böyük iqtisadi ziyana səbəb olur.
Məhdudlaşdırma siyasəti hazırda istehsaldan tutmuş xidmətə qədər bir çox sahəni əhatə edərək, onların inkişafına ciddi şəkildə maneə törədir. Baş verənlər ölkəmizdə də diqqətlə izlənilir. Bu fonda qeyd edək ki, Azərbaycanda hazırda 550 minə yaxın şəxs koronavirusa qarşı peyvənd olunub. Səhiyyə Nazirliyinin məlumatına görə, ölkədə vaksinasiya prosesi yalnız Çin istehsalı olan "Sinovac" peyvəndi ilə həyata keçirilir. Rəsmilər bildirir ki, Azərbaycana başqa peyvəndlərin gətirilməsi üçün keçən il müqavilələr bağlansa da, hələlik həmin vaksinlərdən səs-soraq yoxdur. Qeyd edək ki, Azərbaycan lap əvvəldən COVAX layihəsinə qoşulub. Bu layihə üzrə Azərbaycan "AstraZeneca", "Pfizer" və "Moderna" peyvəndlərini almalıdır. Lakin hələlik, bu vaksinlərdən heç bir xəbər yoxdur. Halbuki, COVAX xətti ilə bu ilin yanvar-mart aylarında Azərbaycana vaksinlərin ilk partiyası təqdim edilməli idi. Ancaq hələ də COVAX platforması çərçivəsində Azərbaycana vaksin təqdim edilməyib. Bu da o deməkdir ki, Azərbaycanla bağlı öhdəlik yerinə yetirilmir. Bununla bir daha bəlli olur ki, COVAX koronavirusa qarşı vaksinin bütün ölkələrə münasibətdə ədalətli bölüşdürülmə missiyasının öhdəsindən gələ bilməyib. Amma bir daha xatırladaq ki, ki, COVAX vasitəsilə Azərbaycana peyvəndlərin verilməsi yubansa da, bu, vaksinasiya prosesinə təsir göstərməyəcək. Çünki COVAX-ın vədlərinə baxmayaraq, Azərbaycan öncədən Çin şirkəti ilə müvafiq müqavilə imzalayıb, bu sahədə risqləri sığortalayıb. Amma virusun davam etməsi iqtisadiyyata təsir edir. Məsələn, Dünya Bankının Azərbaycan üzrə ölkə meneceri Sara Maykl bildirir ki, koronavirus pandemiyası səbəbindən Dünya Bankının Azərbaycanla reallaşdırdığı bir sıra layihələrdə yubanmalar olub. Onun sözlərinə görə, gecikmələrin əsas səbəblərindən biri də beynəlxalq uçuşlara qadağa qoyulmasıdır: “Bilirsiniz ki, bizim üçün təhlükəsizlik hər şeydən öndə gəlir. Həmçinin regiona təyyarə reyslərində məhdudiyyətlərin olması da bəzi əməkdaşlarımızın bölgəyə səfər etməsinə imkan vermədi. Biz bunların hamısından əmin olmalı idik. Digər tərəfdən sosial məsafə və bir sıra protokol qaydalarına da əməl etmişik. Amma bəzi gecikmələrin olmasına baxmayaraq, fəaliyyətimiz davam edib. Artıq bir neçə aydır açılmalar başlayıb. Ümid edirik ki, tezliklə beynəlxalq sərhədlər də açılacaq. Bildiyiniz kimi, bəzi ekspertlərin və bir sıra xaricdən gələn mal və materialların idxalında müəyyən gecikmələr olub. Ancaq bunlar o qədər də xüsusi əhəmiyyət kəsb etmir. Bu səbəbdən də ümid edirik ki, hazırda davam edən layihələrimiz, kiçik gecikmələrə baxmayaraq, qrafikə uyğun tamamlanacaq. İrəli getmək üçün bir çox rəqəmsal modullardan istifadə etmək imkanları olduğu halda fəaliyyətimizi dayandırmaq fikrimiz yoxdur. Müəyyən çətinliklərin olmasına baxmayaraq, layihə komandalarının öz işlərini yaxşı yerinə yetirdiklərini qeyd etməliyəm və hələ də çox uğurla davam edən layihələrin portfelləri üçün heç bir risq yoxdur”.
Ramil QULİYEV
