Azərbaycanın ticarət sahəsində də əsas tərəfdaşlarından biri olan Türkiyədə son dövrlərdə milli valyuta sürətlə dəyər itirməkdədir. Türkiyə lirəsinin dollar və digər varici valyutalar, o cümlədən manat qarşısında da dəyər itirməsinin Azərbaycanın qardaş ölkə ilə ticarət dövriyyəsinə necə təsir edəcəyi xüsusi maraq doğurur.
Qeyd edək ki, son günlərdə Türkiyədə dolların qiymətində indiyə qədər görünməmiş artım qeydə alınıb. Artıq 1 dollar 7,4 lirəyə bərabərdir. Eyni vaxtda, bir avro 8,77, funt-sterlinq isə 9,7 lirə təşkil edir.Bəzi ekspert proqnozlarına görə, lirə dəyər itirməkdə davam edəcək. Bunun başlıca səbəbləri arasında koronavirus pandemiyası üzündən qonşu ölkədə iqtisadi vəziyyətin gərginləşməsi, o cümlədən turizm sektorundakı böhran vəziyyəti göstərilir. Ötən il Türkiyəyə turizmdən təxminən 38 milyard dollara yaxın valyuta daxil olmuşdu. Turizmin gətirdiyi valyuta tədiyyə balansında kifayət qədər müsbət rol oynayırdı. Amma hazırda pandemiya üzündən vəziyyət dəyişib. Eyni zamanda, əsasən yüngül sənaye və avtomobil ixracından da ölkəyə valyuta gəlirdi. Türkiyənin əsas ixracat bazarları Avropa İttifaqı ölkələri idi. Hazırda bu sahədə də vəziyyət ürəkaçan deyil. İxracda Avropa İttifaqı istiqamətində təxminən 25 faizə yaxın azalma var və bu da valyuta daxilolmalarını kifayət qədər zəiflədib. Bu isə tədiyyə balansında mənfi saldonun yaranmasına səbəb olur. Məşhur “Goldman Sachs”ın məlumatına görə, cari ilin əvvəlində Mərkəzi Bank lirənin məzənnəsini saxlamaq üçün 65 milyard dollarlıq intervensiya edib ki, bu da bütövlükdə ötənilki həcmdən daha çoxdur. Nəticədə ölkənin valyuta və qızıl ehtiyatları 89,5 milyarddan 46,6 milyard dollaradək geriləyib. Həm də həmin vəsaitin bir hissəsi yerli banklardan borc götürülüb. Ona görə də Türkiyə baş bankının borcları malik olduğu vəsaitdən daha çoxdur. Digər tərəfdən, Türkiyədə valyuta daxilolmaları azalsa da, valyutaya ehtiyac azalmır, çünki təkcə özəl sektorun xarici borcu 187 milyard dollardır. Hər ay təxminən 10-12 milyard dollara yaxın məbləğ özəl sektorun xarici borcunun qaytarılmasına getməlidir. Bu səbəbdən ölkədə xarici valyutaya tələb yüksəkdir. Ekspertlərin qənaətinə görə, hazırda Türkiyə lirəsinin məzənnəsini sabitləşdirməyin yeganə yolu qalıb, o da faiz dərəcəsini artırmaqdır. Amma hökumətin fikrincə, kreditlərin bahalaşması iqtisadi artımı ləngidə bilər. Ona görə də, ekspertlərin fikrincə, hökumət faiz dərəcəsini artırmamaq üçün sona qədər səy göstərəcək. Bu halda lirənin bundan sonra da dəyər itirməsi qaçılmaz sayılır. Təbii ki, baş verənlər Türkiyə ilə sıx iqtisadi əlaqələrə malik Azərbaycana da təsirsiz ötüşmür. Bir sıra ekspertlər hesab edir ki, türk lirəsinin ucuzlaşması Azərbaycana iqtisadi baxımdan daha çox, sosial aspektdə müsbət təsir edir. Məsələn, iqtisadçı Samir Əliyev bu xüsusda qeyd edir:“Lirə ucuzlaşmaqda davam edir. 2020-ci ildə türk valyutasının məzənnəsi 1 dollara görə 5,95 lirədən 7,4-dək düşüb. Bunun səbəbini ölkənin tədiyyə balansına baxanda görmək olar: xarici ticarətdə idxal ixracı üstələyir, ölkəyə edilən sərmayələr dayandırılıb. Türkiyədə cari hesabların balans defisiti 2020-ci ilin yanvar-may aylarında 3,8 milyard dollar təşkil edib. Bir il əvvəl analoji dövrdəki defisit 1 milyard dollar olmuşdu. Eyni zamanda Türkiyə Azərbaycana aparıcı məhsul idxal edən ölkələrdən biridir. Müxtəlif illərdə bu siyahıda Rusiya ilə birinci-ikinci yerləri bölüşür. Lirənin ucuzlaşmasının sayəsində Türkiyədə istehsal olunan məhsullar dollarla hesablandıqda ucuz düşür.
Dünyada pandemiya və sərhədlərin bağlanmasına görə yaranmış vəziyyət səbəbindən onlayn ticarət sürətlə artır və azərbaycanlılar getdikcə Türkiyədən daha çox məhsul sifariş edirlər. Bu təəccüblü deyil, çünki məzənnə amilinə görə bu ölkədən alış-veriş azərbaycanlılar üçün Avropadan nəsə almaqdan xeyli sərfəli olub. Avronun dollara qarşı möhkəmlənməsini nəzərə alsaq, bu o deməkdir ki, Avropa İttifaqı ölkələrinin valyutası manata qarşı da möhkəmlənir. İndi Avropadan nəsə almaq o qədər də əlverişli deyil". Onun sözlərinə əsasən, türk lirəsinin məzənnəsinin düşməsi Azərbaycandakı türk brend dükanlarının biznesinə mənfi təsir göstərir, çünki analoji məhsulları Türkiyədən almaq daha ucuzdur və onların onlayn alınması bəzən ölkəmizdə onları almaqdan dəfələrlə ucuz başa gəlir. Eyni zamanda Azərbaycanın Türkiyəyə ixracı əsasən karbohidrat xammaldan ibarətdir. Onun hesablaşması isə dollarla aparılır, yəni bu kontekstdə türk lirəsinin zəifləməsi Azərbaycanın iqtisadiyyatına mənfi təsir göstərmir. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, Azərbaycan Dövlət Gömrük Komitəsinin məlumatına əsasən, bu ilin yanvar-iyul aylarında Azərbaycana 868,4 milyon dollar dəyərində Türkiyə məhsulu idxal edilib. Ümumilikdə isə Azərbaycana idxal olunan bütün məhsullar arasında Türkiyə idxalının payı 14,7%-dir. İndilikdə Türkiyədən Azərbaycana daha çox mal gətirilməsi üçün stimul yaranır. Çünki manatın məzənnəsi uzun müddətdir sabit qalıb. Lirə ucuzlaşdıqca iş adamları üçün də Türkiyədən ölkəmizə daha çox mal gətirmək sərfəli hala gəlir.
Ramil QULİYEV
