Hər bir ölkənin vətəndaşı arzu edir ki, dövlət onun sosial müdafiəsini yüksək səviyyədə qursun və insanlar qayğısız, çətinliksiz yaşasınlar. Azərbaycanda əhalinin sosial müdafiəsi sahəsində indiyə qədər saysız tədbir həyata keçirilib və müxtəlif kateqoriyadan olan insanların sosial müdafiəsinin təşkili işində müsbət irəliləyişlərə nail olunub. Bu gün ölkəmizdə əhalinin sosial müdafiəsinə ciddi fikir verilir.
Ölkəmiz müstəqillik əldə etdikdən sonra bütün sahələr kimi sosial müdafiə sisteminin yenidən qurulması məsələsi meydana çıxdı. Keçən əsrin 90-cı illərinin əvvəllərindən başlayaraq ölkəmizin sosial müdafiə sistemi yeni prinsiplər üzərində qurulmağa başladı. Bildiyimiz kimi, müstəqil Azərbaycanın sosial müdafiə siyasətinin banisi dövlətimizin memarı Heydər Əliyevdir. XX əsrin 90-cı illərindən başlayaraq Heydər Əliyev tərəfindən ölkə iqtisadiyyatı yeni tələblər üzərində formalaşdırılıb və əhalinin sosial müdafiə məsələsi önə çəkilib. İnsanların sosial problemlərinin həlli Heydər Əliyevin əsas arzularından biri idi. Ölkəmizdə etibarlı sosial müdafiə sisteminin qurulması onun adı ilə bağlıdır.
Ölkə əhalisinin sosial müdafiəsindən danışarkən mütləq bu sahədə baş verən tarixi ardıcıllığa da diqqət yetirməliyik. Hələ XX əsrin əvvəllərində bu sahənin inkişafına böyük əhəmiyyət verilib. Azərbaycanın sosial müdafiə tarixində yaddaqalan addımlardan biri kimi bu sahədə qəbul edilən ilk aktları xatırlamaq yerinə düşərdi. Biz burada 1903-cü ildə “İstehsalatda bədbəxt hadisələrə görə işəgötürənlərin məsuliyyəti haqqında” və 1912-ci ildə “Bədbəxt hadisələrdən və xəstəliklərdən fəhlələrin sığortası haqqında” qanunları qeyd etmək istəyirik. Lakin XX əsrin əvvəllərində Rusiya imperiyasında sığorta münasibətlərini tənzimləyən “Xəstəlik zamanı fəhlələrin təminatı haqqında”, ”Fəhlələrin sığorta məsələləri üzrə idarə və şuranın təsis edilməsi haqqında”, “Fəhlələrin bədbəxt hadisələrdən sığortası haqqında” və s. qanunlar qəbul olunsa da, ölkədəki gərgin ictimai-siyasi hadisələr bu qanunların tətbiqinə imkan verməyib. Necə deyərlər, sözügedən qanunvericilik aktları icra edilmədən kağız üzərində qalıb.
Rusiyada baş verən inqilabdan sonra 8 saatlıq iş gününün tətbiqi ümumi siyasi tələb kimi fəhlə hərəkatında birinci yeri tuturdu. 15 aprel 1917-ci ildə Bakı Fəhlə və Əsgər Deputatları Soveti sənaye sahibləri və müəssisələrin müdiriyyəti ilə razılaşma əsasında 6 bənddən ibarət olan “Bakı rayonunda 8 saatlıq iş günü qoyulması haqqında” məlumat yaydı. 12 sentyabr 1917-ci ildə isə RSDF(b)P Bakı təşkilatının konfransında fəhlələr üçün 8 saatlıq iş günü tətbiq edilməsi, əməkhaqqının bahalıqla bir səviyyədə tənzimlənməsi, fəhlə sinfinə normal yaşayış təmin edəcək ictimai-hüquqi xarakterli bütün tədbirlərin həyata keçirilməsini nəzərdə tutan 5 bənddən ibarət tapşırıq qəbul edildi.
Tarixi proseslərə nəzər salanda görürük ki, Rusiyada Oktyabr çevrilişindən sonra Cənubi Qafqazda Rusiya üsul-idarəsinə son qoymaq və regionu idarə etmək məqsədilə 1917-ci il noyabrın 11-də Tiflisdə Azərbaycan, Gürcüstan və Ermənistan nümayəndələrinin iştirakı ilə Zaqafqaziya Komissarlığı yaradılıb. 11 nazirdən ibarət olan bu hökumətin sədri gürcü menşeviki E.P.Gegeçkorin idi ki, o həm də Əmək və Xarici İşlər Nazirliyinə rəhbərlik edirdi. Bu hökumət 6 aydan sonra öz yerini yeni yaradılmış Zaqafqaziya Demokratik Federativ Respublikasına verdi. Cəmi 35 gün mövcud olmuş bu hökumət əvvəlki sələfi kimi öz fəaliyyətini yalnız kağız üzərində rəsmiləşdirə bildi.
Məlumdur ki, 1918-ci ildə müsəlman Şərqində ilk demokratik respublika olan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti elan edildi. Sözsüz ki, milli hökuməti düşündürən ilk məsələlərdən biri əhalinin sosial müdafiəsinin təşkili idi. Tarixi mənbələrdə göstərilir ki, Cümhuriyyət hökumətinin sosial siyasətinin əsas istiqaməti ümumdaxili məhsulda istehlak fondunun payının artırılması, əhalinin hər nəfərinə görə istehlak fondunun, ümumdaxili məhsulda milli gəlirin və məşğulluq səviyyəsinin artırılması, əmək şəraitinin yaxşılaşdırılması, təhsil, səhiyyə, mənzil və kommunal təminatın səviyyəsinin yüksəldilməsinə yönəlmişdi. Cümhuriyyətin fəaliyyəti dövründə parlamentin müzakirəsinə müxtəlif sahələrə aid 315 qanun layihəsi təqdim olunmuşdu ki, onlardan 10-u sosial siyasət sahəsi ilə bağlı idi.
Həmin dövrdə pensiya məsələləri üzrə iki əsas qərar qəbul edilir. Bu qərarladan biri 28 avqust 1918-ci il tarixli “Pensiya haqqında qanun layihəsinin tərtib olunması üçün komissiya yaradılması haqqında” idi. Sənəddə istefaya çıxan şəxslərə xidmət illərinə görə pensiya təyin olunması nəzərdə tutulurdu. Cümhuriyyətin fəaliyyəti dövründə Bakı şəhərində Əmək Birjası fəaliyyət göstərirdi. Bakı Əmək Birjası 1918-ci il yanvarın 13-də Bakı Şəhər Dumasında yaradılmışdı.
26 dekabr 1918–ci ildə isə 14 nəfərdən ibarət üçüncü koalisyon hökumət təşkil edildi. Bu hökumətdə poçt, teleqraf və əmək naziri vəzifəsinə Aslan bəy Səfikürdski təyin olundu. Parlamentin 21 yanvar 1919-cu il tarixli qərarı ilə Xalq Cümhuriyyəti Hökumətində əmək münasibətləri və bununla bağlı digər məsələləri tənzimləmək məqsədilə Əmək Nazirliyi təsis olunur və icra və nəzarətedici səlahiyyət əldə edən Əmək Nazirliyi 1919-cu il yanvarın 25-də fəhlələrin əməyinin mühafizəsi və məişət şəraitinin yaxşılaşdırılması məqsədilə xüsusi müşavirə keçirir. Müşavirədə tərəflərin bərabər təmsil olunması şərtilə, fəhlə və müəssisə sahibləri daxil olmaqla 19 nəfərdən ibarət xüsusi komissiya yaradılması qərara alındı. Yanvarın 26-da isə nazirlik kollektiv müqavilənin şərtlərində bir sıra dəyişiklik edilməsi barədə qərar verir.
Məlumatlara görə, hökumətin fəaliyyəti fəhlə qanunvericiliyinin formalaşdırılmasına, fəhlə və sahibkarlar arasında münasibətlərin tənzimlənməsinə, əməyin mühafizəsi və zəhmətkeşlərin maddi vəziyyətinin yaxşılaşdırılmasına yönəlmişdi. Üçuncü hökumətin fəaliyyəti ərzində fəhlələrin və qulluqçuların sosial vəziyyətinin yaxşılaşdırılması məqsədilə konkret qərarlar qəbul edilir.
1919-cu il aprelin 14-də Nəsib bəy Yusifbəylinin rəhbərliyi ilə Xalq Cümhuriyyəti Hökumətinin 14 nazirdən ibarət dördüncü hökumət kabineti təşkil edildi və Aslan bəy Səfikürdski ədliyyə və əmək naziri təyin edildi. Bu zaman inflyasiya ilə əlaqədar olaraq müavinət və əməkhaqlarının artırılması hökumətin sosial siyasətinin mühüm istiqamətini təşkil edirdi. Elə bu məqsədlə parlament Dəmir Yol Nazirliyinin xətti üzrə dəmir yollarında xidmət etmiş şəxslərin xidmət illərindən sonrakı təminatı haqqında Əsasnaməni, habelə hökumət qulluqçuları və ibtidai məktəb müəllimlərinin əməkhaqlarının artırılması, yaşayış minimumunun qaldırılması haqqında qanunları qəbul edib. Dördüncü hökumətin fəaliyyəti dövründə qaçqınların problemlərinin həllinə aid bir sıra qanun və qərarlar da qəbul olunur.
Cümhuriyyət Hökumətinin fəaliyyəti dövründə pensiya məsələləri üzrə ikinci qərar 27 avqust 1919-cu ildə qəbul edilən “Pensiya nizamnaməsinin hazırlanması üzrə komissiyanın yaradılması haqqında” olub.
1919-cu il dekabrin 22-də təşkil edilmiş sonuncu, 12 nəfərdən ibarət beşinci hökumətdə Əkinçilik və Əmək Nazirliyinə Əhməd bəy Pepinov rəhbərlik edib. Həmin hökumət fəhlə məsələsinə aid proqram hazırlayıb və bununla bağlı məlumat yayıb. Proqramda uşaq və qadın əməyinin mühafizəsinin təmin edilməsi, müdiriyyətin həmkarların işinə qarışmasının yolverilməz olduğu, fəhlə təşkilatlarına hücumların dayandırılacağı, yığıncaq azadlığı və əməkhaqqının qaldırılması məsələləri nəzərdə tutulub. Beşinci hökumətin fəaliyyəti dövründə ehtiyacı olan şəxslərin kommunal xidmətlərdən, nəqliyyatdan güzəştlə istifadə etmələri, maaşların artırılması və qaçqınlara əvəzsiz maddi yardım göstərilməsi kimi sosial güzəştləri nəzərdə tutan qərarlar qəbul edilib. Cümhuriyyət Hökuməti sözsüz ki, əhalinin sosial müdafiəsi, pensiya təmiantı ilə bağlı genişmiqyaslı işlər görməyi planlaşdırırdı. Əlbəttə, Cümhuriyyətin bu arzularını 1920-ci il aprelin 28-ə respublikamızı işğal edən XI ordu yarımçıq qoydu. Respublikamızda hakimiyyət Müvəqqəti İnqilab Komitəsinin əlinə keçir və mayın 3-də Azərbaycan İnqilab Komitəsinin 2-ci iclasında hökumətin tərkibində Azərbaycan SSR Xalq Təsərrüfatı Şurası yaradılır və Seyidcəfər Yaqubov Azərbaycan SSR xalq əmək komissarı təyin olunur.
Bu dövrdə əhalinin sosial müdafiə sistemində tamamilə yeni bir idarəçilik formalaşmağa başlayır. Azərbaycanda sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra Xalq Komissarları Soveti işçi qüvvəsindən səmərəli istifadə etmək, fəhlələri öz ixtisaslarına görə yerləşdirmək, işçilərin həyatını, sağlamlığını və əməyini mühafizə etmək məqsədilə Xalq Əmək Komissarlığının nəzdində Əməyin Mühafizəsi Müfəttişliyini təsis edir. Bu təşkilatın vəzifəsi zəhmətkeşlərin əməyinin mühafizəsi və mənafeyi ilə bağlı zəruri tədbirlər görmək idi. 1920-ci ildə neft sənayesi müəssisələrində əməyin mühafizəsi üzrə 150 komissiya yaradılır.
XX əsrdə xalqımızı 70 il Sovet imperiyasının tərkibində yaşayır və bu dövrdə əhalinin əməyinin müdafiəsilə bağlı saysız qərar qəbul edilir. Şübhəsiz ki, bu qanunvericilik aktları yalnız Azərbaycan xalqına deyil, bütün keşmiş ittifaq respublikalarının əhalisinə aid idi.
1991-ci il oktyabrın 18-də Azərbaycan Respublikası dövlət müstəqilliyini elan edir. 10 dekabr 1992-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Sosial Təminat Nazirliyi ilə Azərbaycan Respublikasının Dövlət Əmək və Sosial Məsələlər Komitəsi ləğv edilərək, Azərbaycan Respublikası Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyi yaradılır.
Azərbaycan dövlətinin memarı Heydər Əliyev Prezident olduqdan sonra onun atdığı ilk addımlardan biri aztəminatlı vətəndaşlara diqqət və qayğının təminatı məsələsi ilə bağlı oldu. Bu böyük şəxsiyyətin təməlini qoyduğu uğurlu sosial müdafiə sistemində bir sıra irəliləyişlər baş verdi. Biz burada əlil və şəhid ailələrinin mənzil-məişət şəraitinin yaxşılaşdırılması, əlillərin tibbi-sosial reabilitasiyası sisteminin müasir tələblər səviyyəsində qurulmasını, əlillərin minik avtomobilləri, veloarabalar və digər reabilitasiya vasitələri ilə təminatını, pensiya və müavinətlərin artırılmasını, əhalinin məşğulluğunun gücləndirilməsini qeyd edə bilərik.
Prezident İlham Əliyev tərəfindən də bu sahəyə ciddi önəm verilir. Bu gün bölgədə lider olan və öz iqtisadi-siyasi gücü ilə dünyada böyük nüfuz qazanan ölkəmizdə əhalinin sosial müdafiəsinin gücləndirilməsi, aztəminatlı əhali qruplarına dövlət qayğısının artırılması istiqamətində mühüm addımlar atıldı, sənədlər qəbul edildi. Ölkəmizin sosial müdafiə sistemi müəyyənləşdirilib. Bu sahədə çox güclü tədbirlər kompleksi mövcuddur. Bu gün Azərbaycanda sosial müdafiə sahəsi inkişaf edir və ümid edirik ki, gələcəkdə də ölkə əhalisinin sosial müdafiəsi sahəsində böyük işlər görüləcək.
İradə SARIYEVA
Yazı Azərbaycan Respublikasının Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyi və Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun keçirdiyi müsabiqəyə təqdim edilir.
