İdris Əliyev: “Sualtı arxeoloji ekspedisiyanın təşkil edilməsi kompleks yanaşma tələb edir”
“Bir mütəxəssis kimi dəfələrlə sualtı arxeoloji ekspedisiyanın təşkil edilməsi məsələsini qaldırmışam, lakin bu, texniki baxımdan mümkün olmayıb”
Azərbaycan arxeoloji tədqiqat sahəsində bir sıra beynəlxalq qurumlarla, arxeoloji mərkəzlərlə əməkdaşlıq edir. Son illər ölkəmizdə təşkil edilən arxeoloji ekspedisiyaların tərkibində müxtəlif dövlətlərdən olan alimlər də, xaricdəki arxeoloji institutların əməkdaşları da təmsil olunurlar. Hazırda ölkəmizin müxtəlif bölgələrində arxeoloji qazıntılar aparılır, Azərbaycanın qədim və orta əsrlər tarixinə aid abidələr aşkarlanır. Bu arxeoloji qazıntılar, bir qayda olaraq, ənənəvi üsulla aparılır.
Dünyanın bir sıra ölkələrində sualtı arxeoloji qazıntılar həyata keçirilsə də, ölkəmizdə uzun illərdir sualtı arxeoloji qazıntılar həyata keçirilmir. Baxmayaraq ki, keçən əsrin 60-70-ci illərində bu sahədə xeyli iş görülüb, lakin sonrakı dövrlərdə Xəzərə sualtı ekspedisiyalar təşkil edilməyib.
Mətbuatın yazdığına görə, Rusiya Coğrafiya Cəmiyyəti Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutuna Xəzər dənizində birgə sualtı ekspedisiyalar aparmağı təklif edib.
AMEA Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutundan qəzetimizə verilən məlumata görə, hazırda bu təklif müzakirə edilir.
Abşeron arxeoloji ekspedisiyasının rəhbəri, tarix üzrə fəlsəfə doktoru İdris Əliyev “Bakı-Xəbər”ə bildirdi ki, bu gün həqiqətən də Xəzər dənizində sualtı arxeoloji qazıntıların aparılması vacibdir. Azərbaycanda sualtı arxeoloji qazıntılar ənənəsinin olduğunu vurğulayan alim bir mütəxəssis kimi bu ekspedisiyaların yenidən təşkil edilməsini arzu edir.
İ.Əliyevin sözlərinə görə, sualtı ekspedisiyaların həyata keçirilməsi yalnız bir elmi-tədqiqat institutundan asılı olan məsələ deyil. Bunun üçün həm müxtəlif qurumların icazəsi olmalıdır, həm də bu işə dövlət tərəfindən böyük maliyyə vəsaiti ayrılmalıdır.
“Bu gün bizə Xəzər dənizində arxeoloji qazıntı aparmaq vacibdir. Çünki bizim su altında da çox böyük arxeoloji abidələrimiz var ki, onlar üzərində tədqiqat işləri aparılmalıdır. Amma sualtı arxeoloji ekspedisiyaların aparılması üçün böyük maliyyə vəsaiti ilə yanaşı, həm də bu sahə üzrə mütəxəssis və texniki avadanlıqlar lazımdır. Rusiya Coğrafiya Cəmiyyəti bizim instituta bu sahədə birgə əməkdaşlıq etməyi təklif edib. Rusiya Coğrafiya Cəmiyyətinin bizim instituta etdiyi təklif reallaşarsa, bunun çox böyük əhəmiyyəti olacaq. Bu il Azərbaycanda olan Rusiya Coğrafiya Cəmiyyətinin nümayəndələri sualtı arxeoloji ekspedisiyaların aparılması üçün Azərbaycana texniki və kadr baxımından yardım göstərə bilmək imkanında olduqlarını deyiblər. Onlar bu işi 2019-cu ilin planına daxil ediblər. Ekspedisiyanın Xəzərin Azərbaycan sektorunda aparılması nəzərdə tutulur. Azərbaycanda bu iş 1968-ci ildə Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Tarix Muzeyi tərəfindən aparılıb. Püstəxanım Əzizbəyovanın bu sahədə əməyi böyükdür. O, həmin vaxt bu sahədə xeyli iş görülməsinə nail oldu. Xəzərdə sualtı arxeoloji ekspedisiyalar aparıldı, nəticələr də oldu, lakin keçən əsrin 80-ci illərinin sonlarında bu iş dayandırıldı. Bir mütəxəssis kimi dəfələrlə sualtı arxeoloji ekspedisiyanın təşkil edilməsi məsələsini qaldırmışam, lakin bu, texniki baxımdan mümkün olmayıb. Xəzərdə sualtı arxeoloji tədqiqat işləri aparılmalıdır. Xəzərin Azərbaycan sektorunda arxeoloji abidələr çoxdur. Əgər ekspedisiyalar başlanarsa, bir çox tarixi-arxeoloji abidəni üzə çıxara bilərik. Bilgəhdə Amburan adlanan yerdə qədim dövrlərdə liman olub. Səfəvilər dövründə və ondan daha əvvəl gəmilər oraya yan alıb, karvanlar oradan Bakıya, yaxud Şirvan yoluna çıxıblar. Pirallahı yaxınlığında da qədim liman, Zirə bağları deyilən ərazidə (Şəhri Gürgahda) şəhər tipli yaşayış yeri olub. İndi də böyük dalğalar olanda sahilə X-XV əsrə aid saxsı qablar çıxır. Cilov adasında, Duvannıda, Nargin adasında abidələrimiz var, Bayıl qəsrinin özü də böyük tarixi abidədir. Salyan-Neftçala bölgəsində də həm sualtı, həm də sahilboyu abidələr var. Ələt istiqamətindəki abidələrimiz də öyrənilməlidir. Görüləcək işlərimiz çoxdur. Sualtı ekspedisiyanın həyata keçirilməsi ənənəvi arxeologiyadan çox fərqlidir. Sualtı arxeoloji ekspedisiyanın təşkil edilməsi kompleks yanaşma tələb edir, burada başqa qurumlardan da asılı məsələlər var” - deyə İ.Əliyev bildirdi.
İradə SARIYEVA
