Bütün insanların yaşamaq, yaratmaq, fəaliyyət göstərmək, öz istedadını, bilik və bacarığını realizə etmək imkanı olmalıdır. Cəmiyyətdə hər insanın özünü tapması, ifadə etməsi üçün münbit şəraitin olması vacibdir. Tanrının yaratdığı insanların hamısının sağlamlığı sözsüz ki, eyni vəziyyətdə deyil. Heç bir fiziki əngəli olmayan insanlarla bərabər, fiziki məhdudiyyəti olan insanlar da var ki, bu kateqoriyadan olanlar son illərə qədər cəmiyyətə adaptasiya olunmaq sarıdan çətinlik çəkirdilər. Bu onların həm orta, həm də ali təhsil almasında, işlə təmin olunmasında özünü daha çox göstərirdi.
Azərbaycan dövlətinin həyata keçirdiyi uğurlu sosial siyasət nəticəsində əlilliyi olan şəxslərin cəmiyyətə əngəlsiz inteqrasiya olunması üçün şərait yaradıb. Bu gün əlil arabasında oturmağa məhkum olan insanlar həm orta məktəblərdə, həm də ali məktəblərdə təhsil ala bilirlər. Ümumiyyətlə, hazırda Azərbaycanda əlilliyi olan şəxslərin məşğulluq imkanlarının artırılmasına kömək üçün xeyli sosial investisiya layihəsi həyata keçirilib.
Bu sahədə əsaslı işlər görən Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyi və dövlət məşğulluq mərkəzləri fiziki məhdudiyyəti olan insanların işlə təmin olunması üçün gərəyi olan işlər görürlər. İndiyə qədər fiziki məhdudiyyətli insanların cəmiyyətə inteqrasiyası üçün yaradılan şəraitə onların iş biliklərinə yiyələnməsi, habelə ingilis dili, kompyuter və ünsiyyət bacarıqlarının öyrədilməsi və s. daxildir. Bu kateqoriyadan olan insanların bu kimi vərdişləri, bacarıqları əxz etməsi üçün xüsusi təhsil ehtiyacları üzrə müəllimlərin yetişdirilməsi təlimi də həyata keçirilib. Bildiyimiz kimi, fiziki məhdudiyyəti olan şəxslərin işlə təminatı dövlətin əsas prioritetlərindən biridir. Əlilliyi olan şəxslərdə məşğulluq imkanları günü-gündən artır və onların bu sahədəki problemləri aradan qaldırılır.
Fiziki məhdudiyyəti olan insanlar arasında aylarla evə qapanıb qalanlarla yanaşı, öz əlilliyi ilə barışmayan “mən daha çox şey bacara bilərəm, böyük uğurlara imza atmaq gücündəyəm” deyənlər də var. Sözsüz ki, mənəvi-psixoloji vəziyyəti sağlam olan belə insanlar özlərini cəmiyyətə adaptasiya üçün hazırlaya bilir və heç bir çətinlik çəkmədən normal insanlar kimi fəaliyyət göstərirlər. Onların sırasında elm, mədəniyyət, ədəbiyyat, incəsənət, pedaqoji fəaliyyət, idman, ictimai fəaliyyətlə məşğul olanların sayı kifayət qədərdir. İllər əvvəl bədbinliyə, ruh düşkünlüyünə, “mən gərəksiz adamam” kimi insanda ümidsizlik yaradan fikirlərə “yox” deyərək, çox aktiv şəkildə cəmiyyətə inteqrasiya edən, ali təhsil alan, özünü təsdiqləmək üçün mücadilələr verən insanlardan biri Azərbaycan Respublikası Əlillərin “Zaur” Xeyriyyə Cəmiyyətinin sədri, Azərbaycan Mədəniyyət və İncəsənət Universitetinin teatrşünaslıq və Bakı Dövlət Universitetinin hüquq fakültələrinin məzunu olan Zaur Seyidzadədir. Z.Seyidzadə fiziki məhdudiyyəti olmasına baxmayaraq, böyük uğurlara imza atıb. İndiyə qədər 25 layihənin müəllifi və rəhbəri olan Zaur Seyidzadə Azərbaycan Milli Elimlər Akademiyasının Fəlsəfə, Sosiologiya Hüquq İnstitutunun dissertantıdır. Z.Seyidzadə bizimlə söhbətində bildirdi ki, o, heç zaman bu vəziyyətə təslim olmayıb və hər zaman özünü cəmiyyətin aktiv üzvü kimi görməyi bacarıb. “Mən özümü hər zaman cəmiyyət üçün yararlı, faydalı olan bir insan kimi hiss etmişəm. Fiziki məhdudiyyətim mənim təhsilimə, fəaliyyətimə heç bir əngəl törətmir. 1988-1998-ci illərdə Səbail rayonu 219 saylı orta məktəbdə oxumuşam. İki ali təhsilim var. Ailə qurmuşam. Onu da deyim ki, hazırda hüquqşünas kimi fəaliyyət göstərirəm. Bilirsiniz, əvvəllər əlilliyi olan şəxslərin cəmiyyətə, sosial həyata inteqrasiyası çox zəif idi, müəyyən məhdudiyyətlər vardı. Bu gün isə, demək olar ki, o problem aradan qaldırılıb. Əlilliyi olan insanlar onlayn ali təhsil ala bilirlər. Lakin bir məsələyə toxunmaq istəyirəm. Valideynlərindən biri vəfat edən, sağ qalan valideyni əlil olan ödənişli təhsil alan şəxslər ali məktəblərdə təhsil haqqından azad edilsələr də, əlilliyi olan şəxslər təhsil haqqından azad edilmir. Çox istərdim ki, bu məsələyə də diqqət yetirilsin. Əlillər bu problemlə rastlaşırlar. Mən özüm QHT rəhbəriyəm və bu sahədə aktiv fəaliyyət göstərirəm. Hazırda fiziki məhdudiyyəti olan şəxslərin məşğulluğunun təmin edilməsi üçün işlər həyata keçirilir. Doğrudur, əlilliyi olan şəxslərin çox hissəsi hələ də işlə təmin edilməyib. Çox arzu edərdim ki, onların da işlə təmin edilməsi istiqamətində daha genişmiqyaslı işlər həyata keçirilsin. Çünki buna çox böyük ehtiyac var”- deyən Z.Seyidzadə həm də “Valideyn Himayəsindən Məhrum Olan Uşaq və Gənclərə Yardım” İctimai Birliyinə də rəhbərlik edir. 2008-ci idə yaradılan təşkilatın 17 üzvü var. O dedi ki, İctimai Birlik bu illər ərzində çox iş görüb, o cümlədən də qurumun xətti ilə əlil arabasına ehtiyacı olan əlillər Azərbaycan Respublikasının ərazisində Almaniyadan gətirilmiş bu əlil arabaları ilə təmin olunublar. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Gənclər Fondunun maliyyə dəstəyilə “Ali təhsilli gənclərin məşğulluğu” adlı layihə həyata keçirilib. Gənclər və İdman Nazirliyinin qismən maliyyə dəstəyilə “Tanınmış fiziki məhdudiyyətli şəxslər” adlı layihə də gerçəkləşib. Z.Seyidzadənin sözlərinə görə, bu layihənin məqsədi əlillərin cəmiyyətə inteqrasiya olunması üçün mövcud olan psixoloji baryerləri aradan qaldırmaq idi. Müsahibimiz dedi ki, bu məqsədlə müxtəlif təlimlər keçirilib və ən əsası 6 nəfərlik yaradıcı qrup çalışaraq Azərbaycanda və dünyada tanınmış fiziki məhdudiyyətli şəxslərin həyat və yaradıcılığını əks etdirən “Bir ümid işığı” adlı kitabı nəşr etdirib. Əlil və valideyn himayəsindən məhrum olan şəxslərə aid olan xəbərlər və onların yaratdığı əl işlərinin satışını asanlaşdırmaq üçün www.newsfromus.az saytı yaradılıb.
Ölkəmizdə əlillərlə bağlı Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinin Əlillərin sosial müdafiəsi siyasəti şöbəsi davamlı olaraq işlər həyata keçirir. Bu şöbə əlillərin sosial müdafiəsi, tibbi-sosial və peşə reabilitasiyası sahəsində dövlət siyasətinin formalaşdırılması və həyata keçirilməsi, əlil insanların cəmiyyətə inteqrasiyasını gerçəkləşdirə biləcək proqramların və sosial layihələrin, əlillərin sosial müdafiəsinə dair normativ-hüquqi sənədlərin, təlimat, metodiki göstərişlərin işlənib hazırlanması, əlillərin ictimai həyatın bütün sahələrində iştirakına şərait yaradılması, onların öz fərdi maraq və qabiliyyətlərinə uyğun dolğun həyat sürməsi üçün mühüm sosial adaptasiya tədbirlərinin reallaşdırılması, əlil ictimai təşkilatlarla qarşılıqlı işin təşkili istiqamətində fəaliyyət göstərir.
Əlillərin sosial müdafiəsi istiqamətində də dövlət böyük layihələr həyata keçirir. İndiyə kimi gözdən əlillər və digər əlillik kateqoriyasına aid olan insanlar üçün Prezident İlham Əliyevin sərəncamı ilə yaşayış bunaları inşa edilib və əlillər mənzillə təmin ediliblər. Ümumiyyətlə, əlillərin mənzillə təmin edilməsi istiqamətində dövlət ardıcıl olaraq işlər görüb və görməkdədir.
2015-ci ilin sentyabr ayında Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinin Respublika Əlillərin Bərpa Mərkəzinin əsaslı yenidənqurmadan sonra yenidən əlillərin ixtiyarına verilməsi də görülən işlərdən biridir.
Azərbaycanda fiziki məhdudiyyəti olan insanlarla bağlı bir sıra sənədlər imzalanıb. Ölkədə əlillərlə bağlı dövlət siyasətini müəyyən edən “Əlilliyin və sağlamlıq imkanı məhdudluğunun qarşısının alınması, əlillərin və sağlamlıq imkanları məhdud uşaqların reabilitasiyası və sosial müdafiəsi haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanunu, Əlillərin hüquqları haqqında Konvensiya və s. mövcuddur.
Ölkəmizdə əlilliyi olan şəxslərin fiziki məhdudiyyətdən sosial inteqrasiyaya doğru addımlar atması, irəliləməsi üçün dövlət tərəfindən davamlı siyasət həyata keçirilir. 12 dekabr 2017-ci ildə Prezident İlham Əliyevin sərəncamı ilə “2018–2024-cü illərdə Azərbaycan Respublikasında sağlamlıq imkanları məhdud şəxslər üçün inklüziv təhsilin inkişafı üzrə” Dövlət Proqarmının təsdiq edilməsi bu qəbildən olan şəxslərin təhsilə cəlb edilməsində mühüm rol oynayıb. Reallıq budur ki, sağlamlıq imkanları məhdud olan şəxslərin təhsilə çıxış imkanları var və bu şərait dövlət tərəfindən yaradılıb.
Prezident İlham Əliyevin 19 iyul 2018-ci ildə imzaladığı “Əlilliyi olan şəxslərin hüquqları haqqında” Qanun bu sahədə görülən işlərin əyani nümunələrindən biridir. Qanun Konstitusiyanın 94-cü maddəsinin I hissəsinin 1-ci bəndinə uyğun olaraq, əlilliyi olan şəxslər barəsində dövlət siyasətinin əsaslarını və onların hüquqlarının müdafiəsi sahəsində dövlətin vəzifələrini müəyyən edir, əlilliyə səbəb olan risqlərin, əlillik əlamətinə görə ayrıseçkiliyin bütün formalarının aradan qaldırılmasını, əlilliyi olan şəxslərin reabilitasiyasını, cəmiyyətin həyatında tam həcmdə iştirakını və sosial inteqrasiyasına şərait yaradılmasını, onlara aid olan strategiya və proqramlara dair qərarların qəbulu prosesinə fəal cəlb olunmasını, əlilliyi olan şəxslərin hüquq və azadlıqlarının tam və bərabər səviyyədə həyata keçirilməsini, onların şərəf və ləyaqətinin müdafiəsi sahəsində yaranan münasibətləri tənzimləyir. Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyi fiziki məhdudiyyəti olan şəxslərə hər cür qayğı göstərir. Hətta nazirliyin 142 “Çağrı mərkəzi” də hər zaman əlillərin müraciətlərinə açıqdır. Əlillər üzləşdikləri problemlərlə bağlı bu mərkəzə müraciət edirlər.
Bu gün Azərbaycanda fiziki məhdudiyyətli insalara diqqət və qayğı çoxdur və onlara münasibət əvvəlki kimi deyil. Heç əlillər özləri də cəmiyyətdən kənarda “öz dünya”larında qalmırlar. Onlar cəmiyyətə inteqrasiya edir və özlərini bizlərdən biri kimi təqdim etməyi bacarırlar. Heç şübhəsiz ki, hər birimiz belə insanlara dayaq durmalı, onların bacarıqlarına, biliklərinə, yaratdıqları sənətkarlıq nümunələrinə dəyər verməliyik. Belə olduqda o insanlarda daha böyük ruh yüksəkliyi yaranır və onlar özlərini, sözün əsl mənasında, xoşbəxt hesab edirlər.
İradə SARIYEVA
Yazı Azərbaycan Respublikasının Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyi və Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun keçirdiyi müsabiqəyə təqdim edilir.
