“Fikrimcə, bu gün Azərbaycanda elmə ayrılan vəsait 10 dəfə artırılsa belə, heç bir effekt əldə olunmayacaq” “Bütün dünyada olduğu kimi, Azərbaycanda da elm özü pul qazanmalıdır”
Elm əqli mülkiyyət sahəsi kimi öz hədəflərini müəyyən etməli və konkret istiqamətlərdə dövlətə, xalqa, bütövlükdə isə bəşəriyyətə fayda verməlidir. Xüsusən də elmi tərəqqiyə, çağdaş texnologiyaların yaranmasına, inkişafına birbaşa təsir edən texniki sahədə irəliləyişlər olmalıdır.
Son zamanlar tez-tez müxtəlif tribunalardan “dövlət büdcəsindən elmə ayrılan vəsait azdır, vəsaitin artırılmasına ciddi ehtiyac var” kimi çağırışlar eşidirik.
Azərbaycanda elmin inkişafı ilə bağlı dövlət səviyyəsində saysız iş görülüb, elmin inkişaf strategiyası hazırlanıb, bu sahə ilə bağlı bir sıra proqramlar həyata keçirilib.
Ölkəmizdə Milli Elmlər Akademiyası var və onun müxtəlif profilli elmi-tədqiqat institutları fəaliyyət göstərir. Lakin hələ də ölkəmizdə hansısa bir institut özü maliyyə qazana bilmir, halbuki, bütün dünyada belə profilli institutlar müxtəlif layihələr həyata keçirərək xeyli vəsait əldə edirlər. Bizdə isə elm hələ də dövlət büdcəsinə göz dikir.
Respublikanın elmlə məşğul olan institutları, mərkəzləri hansı səbəbdən müstəqil olaraq maliyyə vəsaiti qazana bilmirlər?
Azərbaycan Gənc Alim, Aspirant və Magistrlər Cəmiyyətinin sədri, fizika-riyaziyyat üzrə fəlsəfə doktoru İlqar Orucov “Bakı-Xəbər”ə bildirdi ki, dövlət elm sahəsinə hər zaman qayğı ilə yanaşır, institutların özlərinin fəaliyyəti zəif olduğu üçün, hər hansı bir layihə həyata keçirib maliyyə əldə edə bilmirlər. “Azərbaycanda elmə ayrılan vəsaitlə bağlı hər zaman alimlərin və bütövlükdə elmin idarə olunması həvalə edilən insanların münasibəti birmənalı olmayıb. Nəinki ölkəmizdə, hətta dünyada bu məsələlərə yanaşma təxminən eynidir. Yəni ölkənin ümumdaxili məhsulunun 2 faizə qədəri elmə ayrılmırsa, həmin ölkədə elmdən danışmaq mümkün deyil, elm həmin ölkələrdə yalnız görüntü xarakteri daşıyır. Bütövlükdə götürdükdə, bütün elm tutumlu ölkələrin, hansı ki, bu ölkələrin bilik iqtisadiyyatını qururlar, inkişafını təmin edən başlıca faktor elmdir, o ölkələrdə elmə ayrılan vəsait ümumdaxili məhsulun 2 faizindən artıq təşkil edir. ABŞ-da elmə ayrılan vəsait Azərbaycandan 30 dəfə çoxdur. Ancaq məsələ burasındadır ki, bu vəsaitin üçdə bir hissəsini dövlət qarşılayır, qalan vəsaiti isə elm, elmi müəssisələr, elmi mərkəzlərin özü qazanır. Yəni alimlər bu vəsaiti özləri cəlb edirlər. Gördüyünüz kimi, dünyanın güclü dövləti olan Amerika belə, elmin bütün xərclərini qarşılamır. Ümumiyyətlə, elmin bütün xərclərini dövlət öz üzərinə götürə bilməz. Hər zaman deyirik ki, elmə yalnız dövlət vəsait ayırmalıdır, elm xərclərini tamamilə dövlət qarşılamalıdır, lakin bu, zərərli bir tendensiyadır. Bu ziyanlı tendensiyadan uzaqlaşmaq lazımdır. Hazırda Azərbaycanda elmə ayrılan vəsaitin azlığı ilə bağlı hər zaman Milli Elmlər Akademiyası və orada çalışan alimlər narazılıq edirlər. Fikrimcə, bu gün Azərbaycanda elmə ayrılan vəsait 10 dəfə artırılsa belə, heç bir effekt əldə olunmayacaq. Çünki biz elmin keyfiyyətindən danışa bilmirik. SSRİ dövründə ölkəmizdə mövcud olan elmi məktəblərin, demək olar ki, hamısı sıradan çıxıb, o məktəblərin əsasını qoyan alimlər yoxdur. Bu alimlərin yerinə yeni nəsil gəlib” - deyə İ.Orucov qeyd etdi.
İ.Orucovun sözlərinə görə, SSRİ dağıldıqdan sonra bütün MDB məkanında elmə münasibət dəyidi, bu sahəyə qayğının olmaması alimləri bu sahədən soyutdu və ölkəmiz də daxil olmaqla keçmiş Sovetlər Birliyindən xarici ölkələrə beyin axını baş verdi. “Bütün dünyada olduğu kimi, Azərbaycanda da elm özü pul qazanmalıdır. Mən dəfələrlə elmə rəhbərlik edən insanlarla söhbətlərimdə bu məsələni önə çəkmişəm, onlar etiraf ediblər ki, doğru deyirsiniz, bizə də elmin pul gətirməli olduğunu tapşırıblar. Bizim elmi müəssisələrə rəhbərlik edən şəxslərimizin çoxu elmin pul qazanmağını belə başa düşürlər ki, elmi müəssisəyə aid olan zalları, otaqları, binaları icarəyə verib pul qazanmalıdırlar. Lakin elmin pul qazanması, vəsait gətirməsi bu deyil. Elmin pul qazanması üçün böyük imkanlar var. Əslində, elm adamları, elm mərkəzləri öz elmi biliklərini, innovasiylarını satmaqla, innovasiyasının tətbiqi ilə pul qazanırlar və iqtisadiyyata davamlı fayda verirlər. Yeni iqtisadi modellər qururlar, yeni texnologiyalar yaradırlar. Lakin mən hələ Azərbaycanda yeni texnologiyalar yaratmış elmi müəssisə görməmişəm. Araşdırsanız da tapa bilməzsiniz, doğrudan da yoxdur” - deyə bildirən İ.Orucov hesab edir ki, bu gün Azərbaycan iqtisadiyyatında elmin payı sıfırdır. O, həmçinin, qeyd etdi ki, bu səbəbdən də bütün yeni texnologiyalar xarici ölkələrdən alınır. Bu baxımdan, elmi mərkəzlərin elmə münasibəti bu cür olmamalıdır. “Siz elmi-tədqiqat institutlarının rəhbərlərinin maşınlarının qiymətinə baxın, hərəsinin 100 min manat qiyməti olan xidməi maşını var. Onlar bir təkər ixtira edə bilmirlərsə, nə üçün belə bahalı maşınlarda gəzməlidirlər? Dövlət Azərbaycan aliminə hər zaman yüksək qiymət verib. Amma bu gün elm heç bir dividend gətirmir. Sovet dövründə elm ölkəyə böyük dividendlər gətirirdi” - deyən İ.Orucovun fikrincə, texniki elmlərdən fərqli olaraq, ədəbiyyat, dilçilik, fəlsəfə, tarix, arxeologiya və s. ideoloji elmlər xalqın təfəkkürünün formalaşmasında rol oynadığı üçün onlara vəsaitin ayrılması normaldır. O hesab edir ki, ancaq texniki, fundamental elmlər özü vəsait qazanmalıdır, onlar dünyada elmin hansı yolla pul qazanmasının üsullarını öyrənməlidirlər. “Hər dəfə büdcə müzakirə ediləndə “elmə ayrılan vəsait azdır” deyirlər. Bu məsələ ilə vaxtı uzatmaq olmaz. Dövlət elmə onsuz da dəstək göstərir, elm özü də dövlətin iqtisadiyyatına səmərə verməlidir”.
İ.Orucov onu da bildirdi ki, ölkənin neftlə bağlı elmi-tədqiqat institutları Dövlət Neft Şirkətinin sifarişi ilə müəyyən layihələr həyata keçirirlər. Azərbaycanda elm sahəsinin ancaq neftlə bağlı olmadığını vurğulayan İ.Orucovun bildirdiyinə görə, bu gün bir sıra elmi strateji müəssisələr var ki, onlar fəaliyyətləri ilə gəlir gətirməlidirlər.
İradə SARIYEVA
