Azərbaycanda atçılığın tarixi qədimdir. Midiya və Albaniya dövründə ərazimizdə xüsusi at cinslərinin yetişdirilməsi, onlardan orduda, eyni zamanda təsərrüfat işlərində istifadə edilməsinə dair məlumatlar var.
Hətta tapılan arxeoloji materiallar da bizə əsas verir ki, Tunc dövrünün son mərhələsində Azərbaycan ərazisində yaşayan insanların atçılıqla məşğul olması haqqında fikirlər söyləyək. Tarixi sənədlərə görə, Azərbaycan Şərqdə ən böyük atçılıq ölkələrindən, atların ən qədim əhliləşdirmə məkanlarından biri olub.
Azərbaycanda atçılığın inkişafına nəzər saldıqda tarixə qayıtmalı oluruq. Bildiyimiz kimi, burada Qarabağ xanları Pənah xanın, İbrahim xanın, Mehdiqulu xanın, Cəfərqulu xanın, Xurşudbanu Natəvanın və xan zümrəsinə daxil olan digər sülalələrin nümayəndələrinə məxsus zavod və tövlələrdə klassik zavod atçılığı səviyyəsində damazlıq işləri aparılaraq at cinsləri yetişdirilib. Məlumatlara görə, qızılı-kürən və kəhər rəngli, ortaboylu, ilxı şəraitinə davamlı olan Qarabağ atları bir çox beynəlxalq sərgilərdə təmsil olunub və uğurlu nəticələr qazanıblar.
1867-ci ildə Fransada keçirilən sərgidə “Xan” ləqəbli Qarabağ atı yüksək mükafata, 1869-cu ildə Ümumrusiya at sərgisində “Maymun” ləqəbli at gümüş, “Toxmaq” adlı at bürünc medallara, Xan qızı Natəvanın “Əlyetməz” adlı atı isə attestata layiq görülüb.
Hətta Qarabağ atları Rusiyaya, həmçinin, Avropanın bir sıra ölkələrinə aparılıb, at cinslərinin, o cümlədən Kabardin və Don atlarının cins tərkibinin yaxşılaşdırılmasına təsiri olub. Qarabağ atlarının tarixdə oynadığı rol əvəzsizdir.
Atçılığın inkişafına XX əsrdə də xüsusi əhəmiyyət verilməyə başlayıb. Ölkəmizin şan-şöhrətini dünyaya yayan Qarabağ atları, eləcə də məşhur Dilboz atlarının nəslinin artırılması üçün respublikamızda müxtəlif atçılıq zavodları fəaliyyət göstərib. XX əsrdə Qarabağ cinsinin tarixində ən önəmli hadisə kimi ixtisaslaşmış Ağdam Atçılıq Zavodunun yaradılmasının əvəzsiz rolu olub.
Məlumatlara görə, zavod rəsmi olaraq SSRİ Nazirlər Sovetinin 8 oktyabr 1948-ci il tarixli, 1681 saylı, Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin isə 27 may 1949-cu il tarixli, 583 saylı qərarları əsasında yaradılıb. Zavodun komplektləşdirilməsi üçün əvvəlcədən hazırlıq işləri görülərək, hələ 1946-cı ildə Xalq Torpaq Komissarlığının xüsusi komissiyası Qarabağ atlarının keçmişdə geniş yayıldığı Ağdam, Şuşa, Xocavənd, Bərdə, Yevlax, Tovuz rayonlarını gəzmiş və cinsin xarakterik əlamətlərini özündə saxlamış 60 baş Qarabağ atı, o cümlədən 59 baş madyan və 1 baş ayğır seçmişlər.
Ağdam Atçılıq Zavodu yaradıldığı zamandan etibarən uğurla fəaliyyət göstərib. 1952-ci ildə 6 baş tipik Qarabağ atı seçilərək Ümumittifaq kənd təsərrüfatı sərgisində iştirak etmək üçün Moskvaya göndərilib.
Ağdam Atçılıq Zavodunun yaradılması Qarabağ atının yaxşılaşdırılmasına imkan verib. Zavodda və ətraf yaşayış məntəqələrində yetişdirilən atların müsbət bioloji xüsusiyyəti kimi, madyanların kifayət qədər südlülüyü, yüksək dölvermə və çox yaşama qabiliyyəti qeyd edilməlidir.
Ekspertlərin qeyd etdiyinə görə, Ağdam Atçılıq Zavodunda yetişdirilən “Sumqanda” adlı at iki yaşında 1600 metr məsafəni 1 dəqiqə 54 saniyəyə, üç yaşında isə 2400 metri 2 dəqiqə 52 saniyəyə qaçaraq rekord sürət göstərib.
Bu gün Azərbaycanda atçılığın inkişafına xüsusi diqqət yetirilir. Elə bunun əsas göstəricisi Kənd Təsərrüfatı Nazirliyinin Heyvandarlıq Elmi-Tədqiqat İnstitutunun tabeliyindəki “Qarabağ Atçılıq Təsərrüfatı” Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyətinin Qarabağ Atçılıq Kompleksinin açılmasıdır. Sözügedən kompleksin açılışında Prezident İlham Əliyevin və birinci xanım Mehriban Əliyevanın da iştirak etməsi onu göstərir ki, bu sahəyə dövlət səviyyəsində böyük əhəmiyyət verilir.
Dövlət tərəfindən Qarabağ atlarının qorunması, mühafizəsi və nəslinin artırılması istiqamətində həyata keçirilən tədbirlər böyük nəticələr verir.
Erməni təcavüzü nəticəsində Qarabağ atları da öz doğma yurdlarından perik düşməyə məhkum olundular. 1993-cü ildə Ağdam rayonunun bir hissəsi Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğal edildikdən sonra Azərbaycanın milli sərvəti, yerli genefondun əsaslarından olan Qarabağ atları o yurdun camaatı ilə eyni taleni bölüşür. Ekspertlər qeyd edirlər ki, Qarabağ Atçılıq Kompleksi 1994-cü ildən Ağcabədi rayonunun Xamtorpaq ərazisində fəaliyyət göstərir. Bütün çətinliklərə baxmayaraq, Qarabağ atlarını bu günədək qoruyub saxlamaq mümkün olub. Son illər isə dövlət tərəfindən Azərbaycan atlarının şan-şöhrətinin özünə qaytarılması, ölkəmizdə atçılığın inkişafının təmin edilməsi üçün ciddi işlər görülür. 2007-ci ildə “Atçılıq haqqında” Qanun qəbul olunub. Eyni zamanda, bu qanunun tətbiqi ilə əlaqədar Prezident İlham Əliyev tərəfindən müvafiq fərman imzalanıb, atçılığın inkişafı üzrə proqram təsdiqlənib. Prezident İlham Əliyevin “Azərbaycanda Qarabağ atı cinsinin inkişafına əlavə dəstək haqqında” 2014-cü il 19 noyabr və “Heyvandarlığın maddi-texniki təchizatının yaxşılaşdırılması ilə bağlı tədbirlər haqqında” 2015-ci il 21 avqust tarixli sərəncamları isə Qarabağ atının genefondunun qorunmasında, tarixi şöhrətinin özünə qaytarılmasında mühüm əhəmiyyətə malikdir.
Qarabağ atlarının müasir dünyada tanıdılması sahəsində də mühüm addımlar atılır. Bildiyimiz kimi, 2013-cü ildə Bakıda keçirilən UNESCO-nun Qeyri-Maddi Mədəni İrsin Qorunması üzrə Hökumətlərarası Komitəsinin 8-ci sessiyasında Qarabağ atı üzərində çövkən oyunu UNESCO-nun Təcili Qorunmaya Ehtiyacı Olan Qeyri-Maddi Mədəni İrs Siyahısına salınıb. Sözsüz ki, bu hadisə Heydər Əliyev Fondunun rəhbəri, birinci xanım Mehriban Əliyevanın təşəbbüsü və səyləri ilə baş verib. Qarabağ atları ilə bağlı mühüm hadisələrdən biri də London yaxınlığındakı Vindzor qəsrində İngiltərə Kraliçası II Yelizavetanın 90 illik yubileyi şərəfinə keçirilən at şousunda Qarabağ atlarının möhtəşəm çıxışının baş verməsi olub.
Ümumiyyətlə, Qarabağ atlarının tarixi şöhrətinin özünə qaytarılması bu gün qarşıda duran əsas vəzifələrdən biridir. Düşünürük ki, qısa bir zamanda yenə də Qarabağ atı əzəli meydanında olacaq və beynəlxalq miqyasdakı mövqeyini qoruyacaq.
İradə SARIYEVA
