İlham Quliyev: “… Azərbaycan dilinin qorunması və dövlət dilindən istifadənin təkmilləşdirilməsi istiqamətində konkret addımların atılmasına gətirib çıxaracaq” Bahəddin Həziyev: “Ölkənin elitası rusdilli medianı izləməyi prestij sayır” Sevinc Seyidova: “KİV bu işdə maarifləndirmə funksiyasından geniş şəkildə istifadə etməlidir”
Prezident İlham Əliyev Azərbaycan dilinin saflığının qorunması və dövlət dilindən istifadənin daha da təkmilləşdirilməsi ilə bağlı tədbirlər haqqında fərman imzalayıb. Fərmana əsasən, dövlət büdcəsindən maliyyələşən “Azərbaycan Respublikasının Dövlət Dil Komissiyası yanında Monitorinq Mərkəzi” publik hüquqi şəxs yaradılacaq.
Fərmanda vurğulanır ki, ümummilli lider Heydər Əliyevin rəhbərliyi altında işlənib hazırlanmış və 1995-ci ildə ümumxalq səsverməsi ilə qəbul edilmiş Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin “Dövlət dilinin tətbiqi işinin təkmilləşdirilməsi haqqında” 2001-ci il 18 iyun tarixli və “Azərbaycan əlifbası və Azərbaycan dili gününün təsis edilməsi haqqında” 2001-ci il 9 avqust tarixli fərmanları, 2002-ci ildə qəbul edilmiş “Azərbaycan Respublikasının dövlət dili haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu ana dilimizin hüquqi statusunu, onun işlənməsi, qorunması və inkişafı üçün zəruri olan tədbirləri müəyyənləşdirib.
Maraqlıdır, dövlət dilinin təkmilləşdirilməsi, ədəbi dil normalarının kobud şəkildə pozulması, leksik və qrammatik qaydalara əməl olunmaması, məişət danışığından istifadə olunması, əcnəbi söz və ifadələrin işlədilməsi hallarının aradan qaldırılması üçün hansı tədbirlər görülməlidir? Bu işdə KİV-in üzərinə hansı işlər düşür?
“Kaspi” qəzetinin baş redaktoru İlham Quliyev “Bakı-Xəbər”ə açıqlamasında qeyd etdi ki, Azərbaycan dilinin qorunması və dövlət dilindən istifadənin təkmilləşdirilməsi həmişə diqqət mərkəzində olub: “Dövlət dilindən həyatımızın müxtəlif sahələrində ən yüksək səviyyədə istifadə olunması üçün addımlar atılıb. Amma qloballaşan dünyada kiçik dövlətlərin öz ana dillərini daha əhatəli şəkildə qoruması zərurəti yaranıb. Bu baxımdan, cənab Prezidentin imzaladığı sərəncam tam yerinə düşüb. Sirr deyil ki, son vaxtlar ana dilimizə qlobal hücumlar mövcuddur. Mətbuat və televiziya ekranlarında dilin saflığının qorunması ilə bağlı problemlər mövcuddur. Fərmanda da qeyd edildiyi kimi, müasir Azərbaycan dili mükəmməl qrammatik quruluşa, zəngin lüğət tərkibinə və ifadə vasitələrinə malik olsa da, dilimizin hüdudsuz imkanlarından yetərincə və düzgün istifadə edilməməsi halları hələ də kifayət qədər geniş yayılıb. Televiziya və radio kanallarında, internet resurslarında, mətbu nəşrlərdə və reklam daşıyıcılarında ədəbi dilin normalarının kobud şəkildə pozulması, leksik və qrammatik qaydalara əməl edilməməsi, məişət danışığından istifadə olunması, əcnəbi söz və ifadələrin yersiz işlədilməsi az qala adi hala çevrilib. Bu sahədə hüquqi tənzimləmənin və daimi nəzarətin olmaması dil pozuntularının azaldılması və aradan qaldırılması istiqamətində təsirli tədbirlər görməyə imkan vermir. Məhz bu səbəbdən fərmanla Nazirlər Kabinetinə tapşırılıb ki, Azərbaycan Respublikasının dövlət dilinin tətbiqinə nəzarət edən, kütləvi informasiya vasitələrində, internet resurslarında və reklam daşıyıcılarında ədəbi dil normalarının qorunmasını təmin edən, dövlət büdcəsindən maliyyələşən “Azərbaycan Respublikasının Dövlət Dil Komissiyası yanında Monitorinq Mərkəzi” publik hüquqi şəxs yaratsın. Hökumət Milli Elmlər Akademiyası ilə birlikdə “Azərbaycan dilinin saflığının qorunması və dövlət dilindən istifadənin daha da yaxşılaşdırılması ilə bağlı Tədbirlər Planı”nı hazırlayıb bir ay müddətində təsdiq edəcək”.
İ.Quliyev hesab edir ki, bu fərman Azərbaycan dilinin qorunması və dövlət dilindən istifadənin təkmilləşdirilməsi istiqamətində konkret addımların atılmasına gətirib çıxaracaq: “İndiyə kimi, kütləvi informasiya vasitələrində, internet resurslarında və reklam daşıyıcılarında ədəbi dil normalarının pozulması hallarının monitorinqi rəsmi şəkildə aparılmırdı. Bu işlə müxtəlif ictimai təşkilatlar, Dilçilik İnstitutunun bir şöbəsi məşğul olurdu. Hazırlanan monitorinqlər isə tövsiyə xarakteri daşıyırdı. Monitorinqlərdə üzə çıxarılan qüsurların aradan qaldırılmasını təmin edən mexanizm də mövcud deyildi. İndi isə bu iş konkret bir təşkilat tərəfindən aparılacaq. Üstəlik, bu sahədə nöqsanlara yol verənlərə qarşı əməli addımların atılması üçün qanunvericilik aktlarında dəyişikliklər ediləcək. Yəni kimin hansı məsuliyyət daşıdığı konkret müəyyənləşdiriləcək. Fikrimcə, bu mexanizm işə düşdükdən sonra bu sahədəki problemlərin böyük bir hissəsi həllini tapmış olacaq. Fəaliyyəti monitorinq olunacaq sahələrdən birinin də KİV olduğunu nəzərə alsaq, media işçilərinin məsuliyyət dərəcələrini artırmaları lazım gələcək. Üstəlik, media bu işlərin təbliğinə də imkanı daxilində geniş dəstək verməlidir”.
“Həftə içi” qəzetinin baş redaktoru Sevinc Seyidova qəzetimizə açıqlamasında vurğuladı ki, dövlət başçısının indiki məqamda Azərbaycan dilinin saflığının qorunması və dövlət dilindən istifadənin daha da təkmilləşdirilməsi ilə bağlı tədbirlər haqqında fərmanı yüksək qiymətləndirilir: “Məlumdur ki, həmin fərmanla Dövlət Dil Komissiyası yanında yaradılacaq Monitorinq Mərkəzi Azərbaycan dilinin tətbiqinə nəzarət, kütləvi informasiya vasitələrində, internet resurslarında və reklam daşıyıcılarında ədəbi dil normalarının qorunmasını təmin edəcək. Ümumiyyətlə, cəmiyyətimizdə ədəbi dil normalarına riayət, bu normaların qorunmasının vacibliyi ilə bağlı məsələ uzun illərdir müzakirə edilir. Bu istiqamətdə müvafiq qurumlar tərəfindən bir çox monitorinq aparılıb. Açıqlanan nəticələr isə heç də qaneedici deyil. Mövcud çatışmazlıqların aradan qaldırılması üçün müəyyən inzibati səlahiyyətlərə malik bir qurumun yaradılmasına ciddi ehtiyac vardı. Fərmanla yaradılan Monitorinq Mərkəzinə isə publik hüquqi şəxs statusu verildiyi üçün müvafiq pozuntuların qarşısının alınması işində müəyyən səlahiyyətlərə malik olacaq.
Bu məsələdə KİV-in üzərinə düşən əsas vəzifələrə gəldikdə isə, məlumdur ki, mətbuat cəmiyyətin güzgüsü sayılır. Bu səbəbdən istər televiziya, istərsə də yazılı mətbuatda ədəbi dil normalarına ciddi şəkildə riayət olunmalıdır. KİV bu işdə maarifləndirmə funksiyasından geniş şəkildə istifadə etməlidir. Bundan əlavə, jurnalistlərin ədəbi dil normalarını tam mənimsəməsi üçün müəyyən kursların təşkili də mümkündür”.
“Bizim yol” qəzetinin baş redaktoru Bahəddin Həziyev bizimlə söhbətində bunları dedi: “Məncə, hər şeydən əvvəl dilimizin adından başlamaq lazımdır. Dilimizə ölkənin adı qoyulub. Bu, ona bənzəyərdi ki, rus dilinə Rusiya dili deyirsən. Rusiyada isə təkcə ruslar yaşamır. Bizdə isə məhz belə qoyulub dilin adı. Konstitusiyada dilin və millətin adı düz göstərilməyib. Birinci növbədə bunu dəyişmək lazımdır. Burada islahat aparmaq lazımdır. Mən banka getmişdim, öz aralarında söhbət yalnız rusca gedirdi. Bundan danışmaq lazımdır. Ölkəmiz bəlkə hüquqi cəhətdən müstəmləkədən qurtulub, beynimiz hələ müstəmləkədədir. Rusdilli KİV daha mötəbər sayılır hələ də. Ölkənin elitası rusdilli medianı izləməyi prestij sayır. Birinci bundan başlamaq lazımdır. Onsuz da KİV öz üzərinə düşəni edir və edəcək”.
Günel CƏLİLOVA
