Qərbi Kaspi Universitetinin dövlət qarşısında vergi borcunun qısa müddətdə kəskin şəkildə artması cəmiyyətdə haqlı narahatlıq doğurur. Söhbət təkcə rəqəmlərdən getmir. Oktyabr ayında cəmi 17 min manatdan bir qədər çox olan vergi borcunun bu gün 98 min manata çatması suallar yaradır.
Amma əsas sual başqa yerdədir: bu ali təhsil müəssisəsinin rəhbərliyində illərlə dövlət idarəçiliyində olmuş, qanunların icrasına nəzarət etmiş keçmiş yüksək vəzifəli məmurun yer alması cəmiyyətə hansı mesajı verir?
Əlbəttə, faktların özü hələ “vergidən yayınma” kimi ağır hüquqi ittiham irəli sürməyə əsas vermir. Vergi borcu maliyyə çətinlikləri, ödənişlərin gecikdirilməsi, cərimə və faizlərin hesablanması, eləcə də vergi orqanları ilə davam edən mübahisələr nəticəsində də yarana bilər. Vergidən yayınma isə qəsdən gəlirlərin gizlədilməsi və ya saxta hesabatla bağlı cinayətdir və yalnız məhkəmə qərarı ilə təsdiqlənə bilər.
Amma məsələ burasındadır ki, keçmiş nazir üçün “sadəcə texniki problem” anlayışı yoxdur. Çünki bu insanlar illərlə vətəndaşlara qanuna əməl etməyin vacibliyini izah edib, dövlət büdcəsinin formalaşmasına cavabdeh strukturlarda çalışıblar. Belə olan halda, onların rəhbərlik etdiyi və ya təsis etdiyi qurumun vergi borcu ilə gündəmə gəlməsi artıq hüquqi yox, etik və mənəvi məsuliyyət məsələsinə çevrilir.
Adi sahibkar vergi borcuna görə cərimələnəndə, bank hesabları dondurulanda, fəaliyyəti məhdudlaşdırılanda ona deyilirdi ki, “qanun hamı üçün birdir”. Bəs indi cəmiyyət haqlı olaraq soruşur: keçmiş nazirin rəhbərlik etdiyi qurumun vergi borcu sürətlə artanda, bu sözlər nə qədər inandırıcı qalır?
Dünya təcrübəsi göstərir ki, vergi intizamı məmurlar üçün xüsusilə həssas mövzudur. Bir çox ölkədə keçmiş və hətta fəaliyyətdə olan yüksək vəzifəli şəxsin vergi öhdəliyini pozması siyasi karyeranın faktiki sonu deməkdir. Çünki bu ölkələrdə anlayırlar ki, vergi borcu təkcə büdcəyə zərər deyil, dövlətə olan etimadın aşınmasıdır.
Almaniyanın keçmiş kansleri Angela Merkel bu baxımdan tez-tez misal çəkilir. O, uzun illər ölkəyə rəhbərlik etdiyi dövrdə və sonrasında şəxsi maliyyəsi ilə bağlı maksimal şəffaflıq nümayiş etdirib, əlavə biznes fəaliyyəti ilə məşğul olmayıb və bütün gəlirlərinin rəsmi mənbələrdən ibarət olduğunu açıq şəkildə bəyan edib. Almaniyada yüksək vəzifəli şəxsin vergi borcunun olması siyasi karyeranın sonu sayılır və bu, cəmiyyətdə mübahisəsiz norma kimi qəbul olunur.
Yeni Zelandiyanın keçmiş baş naziri Jacinda Ardern dəfələrlə vurğulayıb ki, vergi ödəmək təkcə hüquqi yox, ictimai etimad məsələsidir. O, bütün gəlirlərini açıq bəyannamələrlə təqdim edib və şəxsi davranışı ilə dövlət başçısının da adi vətəndaş kimi vergi qarşısında məsuliyyət daşıdığını göstərib.
Sinqapurda isə prinsip daha sərtdir: qanuna uyğunluq minimum tələbatdır, əsas meyar nümunəvi davranışdır. Orada məmurun vergi borcunun aşkarlanması dərhal siyasi məsuliyyət yaradır. ABŞ-ın keçmiş prezidenti Barak Obama ailəsi ilə birlikdə vergi bəyannamələrini ictimaiyyətə açıqlayaraq “ödədiyim vergidən utanmıram” mesajını verib. Finlandiyada isə vergi məlumatlarının qismən açıq olması cəmiyyət tərəfindən normal qarşılanır və dövlət başçıları bunu vətəndaşlıq borcu kimi qəbul edir.
Bu nümunələri birləşdirən əsas cəhət odur ki, həmin ölkələrdə keçmiş məmur statusu imtiyaz yox, daha ağır məsuliyyət deməkdir. Şəffaflıq qanunun məcburi tələbi olmaqdan çıxıb, siyasi mədəniyyətin ayrılmaz hissəsinə çevrilib.
Azərbaycanda da vergi orqanları borclar və cərimələrlə bağlı rəsmi məlumatlar açıqlayır və məsələlər hüquqi müstəvidə həll olunur. Amma keçmiş və hazırkı məmurların rəhbərlik etdiyi qurumların vergi borcu ilə gündəmə gəlməsi cəmiyyətdə daha kəskin reaksiya doğurur. Çünki burada sual sadədir: əgər qanunları yazan və icrasına nəzarət edənlər özləri nümunə göstərmirsə, adi vətəndaşdan nə tələb etmək olar?
Nəticə etibarilə, Qərbi Kaspi Universitetinin mövcud vergi borcu faktı hələlik vergidən yayınma kimi qiymətləndirilə bilməz. Amma borcun qısa müddətdə bu qədər artması açıq izah, məsuliyyətli mövqe və şəffaf addımlar tələb edir. Güclü dövlətlərdə məmur üçün “minimum qanuni tələblər” anlayışı yoxdur. Orada əsas meyar cəmiyyətə örnək olmaqdır.
Keçmiş nazirin dövlətə borcu yarananda, məsələ təkcə rəqəmlərdən ibarət olmur. Bu, dövlətə, qanuna və ədalətə inam məsələsidir. Cəmiyyət bu suala cavab gözləyir.
Akif NƏSİRLİ
