İqlim dəyişiklikləri ilə bağlı verilən proqnozlar hər keçən gün özünü daha ciddi şəkildə doğrultmaqdadır. Dünyanın az qala bütün ölkələri bunun təsirini açıq şəkildə hiss etməyə başlayıb. Anomal istilər, quraqlıq, yanğınlar bütün planeti öz cənginə alıb.
Qeyd edilən xüsusda Avropada vəziyyət daha dəhşətli hal alıb. Məsələn, İtaliyada müşahidə edilən anomal istilər ölüm hallarının 21 faiz artmasına səbəb olub. İtaliya Səhiyyə Nazirliyinin məlumatına görə, 16 may-15 iyul tarixlərində anomal istilər səbəbindən ölkənin ümumilikdə 33 şəhərində 733 nəfər ölüb. İyun ayında isə 9 faiz çox ölüm faktı qeydə alınıb. Bildirilib ki, cari ilin may ayından başlayaraq, ölkədə havanın temperaturu mövsüm normasından 3,2 dərəcə Selsi yüksək olub. Xüsusilə də İtaliyanın mərkəzində yerləşən şəhərlərdə daha yüksək temperatur göstəricisi qeydə alınıb. İyunda temperatur mövsümi orta göstəricidən 3 dərəcə Selsi yüksək olub. İyunun sonu və iyulun ilk həftəsində isə ölkədə havanın temperaturu müsbət 37-40 dərəcə Selsi arasında dəyişib. İtaliyada müşahidə olunan anomal istilər və quraqlıq səbəbindən kənd təsərrüfatı sektoruna 6 milyard avro ziyan dəyib. Ölkənin Kənd Təsərrüfatı Birliyi qeyd edir ki, cari il may ayının ortalarından etibarən müşahidə olunan anomal istilər və yağıntının miqdarının azalması səbəbindən son 70 ilin ən şiddətli quraqlığı qeydə alınıb. İtaliyanın ən böyük çayı olan Poda suyun səviyyəsi isə bəzi yerlərdə 10 faizə düşüb. İtaliyanın Milli Araşdırma Şurasının İqlim və Atmosfer İnstitutunun məlumatına görə, ilk 7 ay ərzində qeydə alınan yüksək temperatur fonunda cari il ölkə tarixində ən isti il ola bilər. Belə ki, iyul ayında ölkədə havanın temperaturu orta göstəricidən 2,26 dərəcə yüksək olub. Cari ilin yanvar-iyul aylarında qeydə alınan temperatur göstəricisi 1800-cü ildən bəri qeydə alınan orta göstəricindən 0,98 dərəcə yüksək olub. Digər Avropa ölkələrində də vəziyyət yaxşı deyil. Məsələn, Monteneqronun paytaxtı Podqoritsa şəhərindən 4 kilometr uzaqlıqda yerləşən və ölkədə “Niaqara şəlaləsi” kimi tanınan şəlalə quruyub. Şəlalənin Çiyevna çayının suyunun azalması səbəbindən quruduğu bildirilib. İngiltərə və Almaniyada iyul ayında havanın temperaturu 40 dərəcə təşkil edib. İstilər səbəbindən quraqlıq, meşə yanğınları və havanın çirklənməsi artıb. Temperaturun 45 dərəcə olduğu İspaniya və Portuqaliyada iyulun ortalarında ölüm halları əvvəlki illərlə müqayisədə ən yüksək həddə çatıb. Reyn çayının Niderland ərazisindəki hissəsində də suyun səviyyəsi rekord aşağı həddə yaxınlaşıb. Avropa Komissiyası bu xüsusda bildirir: “Niderland ərazisində Reyn çayında suyun səviyyəsi tarixin ən aşağı səviyyəsinə yaxınlaşıb. Avropanın “Kopernikus” peyk sistemindən alınan heyrətamiz görüntülər çayın vəziyyətini göstərir. Quraqlıq və yanğınlar Avropada iqlim dəyişikliyinin ən çox görünən nəticəsidir”. Avropa Komissiyasının məlumatına görə, Aİ-nin, demək olar ki, 50%-i bu yay quraqlıqdan təsirlənir ki, bu da xüsusilə məhsulun 10-15%-nin itkisinə səbəb ola bilər. İstilik və su çatışmazlığı Avropada da böyük meşə yanğınlarına səbəb olub. Ekspertlər kəskin istilərin iqlim dəyişikliyinin nəticəsi olduğunu vurğulayır.
Belə bir vaxtda Manoadakı Havay Universitetinin alimləri müəyyən ediblər ki, bəşəriyyətə məlum olan bütün patogen xəstəliklərin, məsələn, “Denge qızdırması”, sətəlcəm, malyariya, “Zika xəstəliyi” və digərləri iqlim dəyişikliyi ilə bağlı kəskinləşə bilər. Araşdırmanın nəticələri “Nature Climate Change” jurnalında dərc olunub.Tədqiqatçılar quraqlıqlar, tufanlar və okean səviyyəsinin qalxması kimi istixana qazları emissiyalarına həssas olan iqlim təhlükələrinin insana məlum olan hər bir patogen xəstəliyə təsirini araşdırıb. Tədqiqat qrupu xüsusi iqlim təhlükələri və xəstəliklər arasında əlaqəni göstərən interaktiv diaqram işləyib hazırlayıb. Məlum olub ki, iqlim dəyişikliyi və yanğınlar viruslar, bakteriyalar, heyvanlar və göbələklərin yaratdığı xəstəliklərə təsir edir. Bura koronavirus da daxildir. Tədqiqatda bu xüsusda bildirlir: “COVID-19 pandemiyasının geniş təsirini nəzərə alaraq, istixana qazları emissiyalarının yaratdığı böyük zəifliyi aşkar etmək həqiqətən dəhşətli idi”. Havay Universitetinin Manoadakı Sosial Elmlər Kollecinin coğrafiya üzrə professoru və tədqiqatın baş müəllifi Kamilo Mora məsələ ilə bağlı bildirib: “Bu, istixana qazı emissiyalarının qlobal miqyasda azaldılması zərurətinin vacib olduğunu göstərir. Çoxsaylı iqlim təhdidləri daşıyıcılar və patogenlər üçün əlverişli ətraf mühitin miqyasını genişləndirir. Məsələn, istiləşmə və yağıntıların miqdarının dəyişməsi xəstəlik daşıyıcıları – “Denge”, çikunqunya, vəba, “Layma xəstəliyi”, “Qərbi Nil qızdırması”, “Zika virusu”, tripanosomoz, exinokokkoz və malyariya virus və bakteriyalarının yayılması ilə bilavasitə əlaqəsi olan ağcaqanadlar, gənələr, birələr, quşlar və bəzi məməlilərin məskunlaşma arealının genişlənməsinə səbəb olur. İqlim dəyişikliyi insanların evakuasiya və miqrasiyasına səbəb olur ki, bu da patogenlərlə əlaqələrin sayını artırır”. Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, məsələn, fırtınalar, daşqınlar, dəniz səviyyəsinin qalxması və bunun ardınca çoxlu sayda insanın köçürülməsi “Lassa qızdırması”, lyamblioz, qastroenterit, vəba, salmonellez, şigellez, pnevmaniya, yatalaq, hepatit, respirator və dəri xəstəliklərinin yayılmasına səbəb olur.
Samirə SƏFƏROVA
