Bəzi uşaqları valideynləri ya doğulduğu gün atır, ya da imkansızlıq ucbatından uşaq evlərinə və ya internatlara verir. Uşaq evləri, internatda kimsəsiz və ya müəyyən müddətə verilmiş uşaqlara yalnız 18 yaşına kimi baxılır, onlara tam olmasa da, valideyin qayğısı göstərilir, məktəbə göndərilir, tərbiyə ilə yanaşı, savadlanmalarına kömək edilir.
Lakin internat evlərində böyüyən uşaqların sonrakı həyatı isə taleyin ümidinə qalır. Hər kəsə məlumdur ki, uşaqlar internat məktəbini bitirdikdən sonra artıq oranı tərk etməli olurlar. Belə ki, gedəcək yeri olmadığı üçün həmin uşaqlar çətinlik çəkir. Araşdırmalara görə, son vaxtlar internat məktəbləri və uşaq evlərindən çıxan yeniyetmələrin küçələrdə köməksiz və çarəsiz vəziyyətdə yaşaması halları artıb. İnternat məzunları arasında pis vərdişlərə aludə olub, hətta müxtəlif cinayətlərə meyl edənlər də az deyil.
Onu da qeyd edək ki, internati bitirdikdən sonra tərk edənlər növbə ilə evlə təmin olunmalıdırlar. Onların evlə təmin olmaları ilə bağlı Nazirlər Kabinetinin qərarı var, ancaq bu qərarla bağlı tənzimləmə mövcud deyil.
Hüseyn Axundov: “İnternat məktəblərindəki uşaqlar üçün problemlər var”
Hüquqşunas Hüseyn Axundov qeyd etdi ki, qanunvericiliyə əsasən, valideyn himayəsindən məhrum olmuş uşaqların qayğısına qalınması, həmçinin onların sonradan həyata uyğunlaşması tam şəkildə dövlətin üzərinə düşür: “Onların evlə təmin olmaları ilə bağlı Nazirlər Kabinetinin qərarı var. Bununla bağlı tənzimləmə mövcud deyil. Ola bilsin ki, işə götürülmək üçün müəyyən üstünlüklər göstərilə bilər. Dövlət kimlər üçünsə iş yeri açıb, onları təmin etmir.
Məlumat üçün bildirim ki, 1999-cu il 22 iyunda valideynini itirmiş və valideyn himayəsindən məhrum olmuş uşaqların sosial müdafiəsi haqqında Azərbaycan Respublikası Qanunu qəbul edilib. Valideynlərini itirmiş uşaqlar hər iki valideyni vəfat etmiş 18 yaşına qədər uşaqlardır ki, biz bunları valideyn himayəsindən məhrum olmuş uşaqlarla qarışdırmayaq. Yəni valideyn himayəsindən məhrum olmuş şəxslərin ya hər iki valideyni sağ, ya da onlardan biri dünyasını dəyişmiş olur. Valideyn hüququndan məhrum edilən və valideyn hüququnu məhdudlaşdıran, xəbərsiz itkin düşmüş, fəaliyyət qabiliyyəti olmayan valideynlərin uşaqları da valideyn himayəsindən məhrum edilmiş uşaqlar sırasındadır. Hətta valideynin biri vəfat etmiş, o biri valideyni birinci və ikinci dərəcəli əlil olan şəxs 18 yaşına qədər valideyn himayəsindən məhrum olmuş şəxs hesab edilir. Təbii ki, onlar tam orta təhsilli ümumtəhsil internat məktəblərində təhsil alırlar. Ümumi internat məktəbləri ilə bağlı əsasnamə var. Valideynini itirmiş və valideyn himayəsindən məhrum olmuş şəxslər Azərbaycan Respublikasının qanuna əsasən bir sıra imtiyaz və hüquqlara malikdirlər. Bu şəxslər orta məktəbi bitirdikdən sonra ali və orta ixtisas məktəblərində, peşə təhsili müəssisələrində pulsuz təhsil almaq hüququna malikdirlər. Həmin şəxslər 23 yaşına qədər dövlət mülkiyyətində olan təhsil müəssisələrinə heç bir pul ödəmirlər. Onların təhsil haqqını dövlət öz üzərinə götürür və müvafiq təqaüdlər verir. Lakin həmin şəxslərin ümumtəhsil məktəblərində, ali təhsil ocaqlarında, yaxud magistratura səviyyəsində aldıqları təhsil dövründə onlara orta aylıq əməkhaqqının 2 mislindən az olmamaqla pul vəsaiti verilir. Müvafiq icra hakimiyyəti təsdiq etdiyi qaydada mövsümi paltar, ayaqqabı və digər geyimlər verilir. Həmin şəxslər oranı bitirdikdən sonra özəl və dövlət sektorlarında müvafiq işlə təmin oluna bilirlər.
Amma internat məktəblərindəki uşaqlar üçün problemlər var. İstər qeyri-hökumət təşkilatları, istər dövlət təşkilatları, istər qəyyumluq orqanları, istərsə də həmkarlar təşkilatları həmin şəxslərə daim diqqət və qayğı göstərməli, onların müvafiq işlə təmin olunması üçün zəruri tədbirlər görməlidir. Hazırda həmin şəxslər bu qayğılardan və diqqətdən kənarda qalırlar. Hətta bəzən bir sıra hallarda həmin şəxslər cinayətə belə əl atırlar. Ona görə də həmin şəxslər xüsusi nəzarətə götürülməli və ümumtəhsil internat məktəblərini bitirəndən sonra ali-orta ixtisas məktəblərində təhsil almayan həmin şəxslər müvafiq dövlət orqanlarında, özəl sektorda sosial layihələr əsasında işlə təmin olunmalı, dövlətin diqqət və qayğısı ilə əhatə olunmalıdırlar”.
Fatimə Hacıbəyli: “İnternat məktəbində oxuyan uşaqlara yaxşı təhsil verilməlidir ki, ali təhsil alıb cəmiyyətdə özünə mövqe tutsun”
“Vəfa” Sosial İctimai Birliyinin rəhbəri Fatimə Hacıbəyli qeyd etdi ki, imtina edilmiş uşaqlar internat məktəblərinə yerləşdirildikdən sonra onların cəmiyyətə inteqrasiyası, təlim-tərbiyəsi ilə bağlı düzgün, effektiv işlər aparılmır, onlara can yandırılmır. Həmin şəxslər internat məktəblərində, uşaq evlərində bir ailədə ala biləcəyi istiliyi, qayğını görə bilmir: “İnternat məktəbində oxuyan uşaqlara yaxşı təhsil verilməlidir ki, ali təhsil alıb cəmiyyətdə özünə mövqe tutsun. Əgər onlar ali təhsil ala bilməyəcəklərsə, işə tapmayacaqlarsa, təbii ki, küçədə qalacaq, cinayət törədəcək, narkomanlara qoşulacaqlar. 18 yaşları tamam olandan sonra internatdan buraxılırlar. Maraqlısı odur ki, həmin şəxslər işə düzələ bilirmi? Yaxud haradansa qazancı varmı? Təbii ki, internat məktəbindən 18 yaşında buraxılan şəxs ali təhsili olmadığı halda ya cinayətkar, ya da narkoman olacaq. Onların ali təhsillə, işə və müəyyən ipotekalara cəlb olunaraq evlə təmin olunması vacibdir. Çünki onun ata-anası yoxdur, kim ona ev alacaq? İnsanlar övladlarına əvvəlcədən ev almağa kömək edirlər. Pis vəziyyətdə ana-atadan kömək istəyirlər. Lakin bu şəxslərin nə ata, nə də anası var. Bu səbəbdən də həmin uşaqlarla bağlı xüsusi proqram hazırlanmalıdır”.
Günel CƏLİLOVA
