Uzun müddət idi ki, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası (AMEA) ətrafında qalmaqallar baş verir, bu qurumun ləğv edilməli olduğu deyilirdi. Bildirilirdi ki, akademiya bir elm qurumu kimi özünü doğrultmur və bu səbəbdən də qapadılmalıdır, fəaliyyətinə son qoyulmalıdır.
İctimaiyyətin elə bir sferası tapılmazdı ki, AMEA-ya qarşı tənqidlər, iradlar bildirməsin, burada heç bir elmi iş görülmədiyini vurğulamasın. Camaatda belə bir təəssürat vardı ki, AMEA bütövlükdə fəaliyyətsiz bir quruma çevrilib və burada heç bir elmi-tədqiqat işləri aparılmır. Əlbəttə, bu belə deyildi, bu qurumun müxtəlif elmi-tədqiqat institutlarında çalışan alimlər vardı ki, (onlar indi də var) sözün həqiqi mənasında elm sahəsində külüng vururdular, indi də külüng vururlar, amma o alimlərə şərait yaradılmırdı, qısqanc münasibət bəslənirdi. Bu faktdır. Tutaq ki, ləyaqətli, zəhmətkeş bir alim gözünün nurunu töküb maraqlı bir tədqiqat əsəri ortaya qoyurdusa ona qarşı qarayaxma aparanlarla, maneə törədənlərlə yanaşı, tədqiqat işinə ən azı 3-4 “həmmüəllif” yamaq edilirdi. Daha doğrusu, akademiklər, professorlar özlərini bu işə yamaq edirdilər. Bu öz yerində. Maraqlıdır ki, AMEA-nın “güllə qabağına” qoyulduğu zamanlarda o akademiklər, o professorlar irəli durub sinələrini “gülləyə” vermədilər. Heç cəhd də göstərmədilər ki, illərdir yeyib dağıtdıqları, hər cür bəhrələndikləri, ev-eşik, şan-şöhrət sahibi olduqları, daha doğrusu, onları bu mərtəbəyə çatdıran AMEA-nı müdafiə etsinlər. İctimaiyyətə, dövlət başçısına, rəsmilərə səslənsinlər ki, AMEA-nı qorumaq lazımdır, o, elmimizə lazımdır. Demədilər ki, buranın əməkdaşları təkcə müftəxorlardan, rüşvətxorlardan, dövlət əmlakını, maliyyəsini talayanlardan, saxta, plagiat kitablar çap edənlərdən, direktoruna rüşvət verib xarici ölkələrdə haqqı olmaya-olmaya, istedadı, elmi göstərici çatmaya-çatmaya konfranslarda iştirak edənlərdən, elmi ezamiyyətlərə gedənlərdən ibarət deyil, burada bir qarnı ac, bir qarnı tox yaşayan, amma ömrünü piltə-piltə elm yolunda əridənlər də az deyil, bura onların məkanıdır. AMEA-da onların fəaliyyəti üçün münbit şərait yaradılması yönündə islahatlar aparılmalı, qurum təmizlənməli və burada əsl elmi mühit yaradılmalıdır. Bu sözləri gözləyirdik akademiklərdən, titullu alimlərdən. Amma eşidə bilmədik. “AMEA bağlanmalıdır, ləğv olunmalıdır” deyənlərin qarşısında boyun əyib susan akademiklərin niyə belə etdiklərini bilmirik. Amma faktiki olaraq AMEA oratlıqda qalan yetim bir uşağa bənzədi, onu müdafiə edənlər, demək olar ki, olmadı. Xüsusən də akademiyanın iri ranqlı adamları səviyyəsində. Bu qurumun strukturları bölünməmişdən əvvəlki günlərdə, daha dəqiq desək, 26 iyul tarixində AMEA-nın Mərkəzi Nəbatat Bağının Bitki ekologiyası laboratoriyasının müdiri, biologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Sadıq Qarayev AMEA-nı müdafiə edən statusla çıxış etdi.
Ümumilli lider Heydər Əliyevin “Heç vaxt imkan vermək olmaz ki, kimsə, o cümlədən prezident Akademiyanı dağıtsın. Ola bilər başqa prezident bunu etsin, amma mən heç vaxt bunu edə bilmərəm” fikrini sitat gətirən S.Qarayev qeyd edib: “AMEA bağlansın deyənlər, nə edək? Bağlayaq, yerində bazar, ya da içi ərəblərlə dolu gecə kulubları açaq? Elmə xəyanət yolunda olan, Azərbaycan xalqının ayağından tutub quldarlıq dövrünə qaytarmaq istəyənlər, siz Heydər Əliyevdən və ya "Akademiyada Azərbaycanın intellektual elitası cəmlənib. Akademiyanın inkişafı Azərbaycanda elmin inkişafına birbaşa təsir göstərir."- deyən Prezident İlham Əliyevdən daha çox məlumatlı, uzaqgörən, vətənpərvərsiz? Boş-boş danışıqlarınızın hansı real həyatda, praktikada özünü doğruldub, əkdiyiniz çürük toxumlara bənzər hansı ideyalarınız göyərib, gedək baxaq? Avropada belədir, Avstraliyada kenqurudur deyənlər, Avropada hazır Akademyanı dağıdıb Universitetlə birləşdirməyiblər, universitetlərin özündə elmi fəaliyyət təşkil ediblər. Bir dəfə haradasa oxumuşdum, Deyəsən Oksford Universiteti idi, illik büdcəsi 20 milyard dollara yaxın... Avropada qığ görürsüz, qara kəhrəbadır deyirsiz... AMEA Azərbaycan elminin inkişafında mühüm rol oynamış, dünyada qəbul edilən görkəmli alimlər yetirmişdir. Bu müqəddəs elm ocağından xalqımızın milli-mənəvi təkamülündə böyük rol oynamış işıqlı İnsanlar, ziyalılar çıxmışdır. İndi də əməkdaşlarının əksəriyyəti ictimai nəqliyyatdan istifadə etməklə, bəzən piyada işə gedib-gəlmələrinə rəğmən, mövcud imkanlar şəraitində əzmlə çalışır, müxtəlif istiqamətlərdə faydalı tədqiqatlar aparırlar. AMEA köhnədən qalıb, effek vermir və s. cəfəng, elmi əsası olmayan fikirlər səsləndirənlər, bəs sizlər komfort şəraitdə, inomarka avtomobillərdə, təyyarələrdə şeytan trayektoriyaları cızaraq, hansı faydalı işlər görmüsünüz? Şəxsən mən 45 elmi məqalə, 1 nəzəriyyə, 3 iri həcmli elmi, fəlsəfi, bədii roman (623 s, 530 s, 470 s) yazanda, beynəlxalq elmi konfranslarda ölkəmizi təmsil edəndə ( məndən qat- qat artığını digər həmkarlarım edib) siz nə iş görürdünüz? Təbii ki, əksəriyyətiniz yeni düsturlar, formullar, mexanizmlər üzərində baş sındırırdınız… Büdcədən öğurlamaq, XXV əsrdə yaşayacaq primatlarınıza vərəsə toplamaq üçün. Köhnədən qalıb deyə məhv etdiyimiz üzüm bağlarını yada salın, indi yerində nə var? Cənnət bağları? Xeyr, çoxu şoranlaşıb, eroziyaya uğrayıb, ən yaxşı halda yerlərində mal- heyvan otaran uşaqlar telefonda "iqra" oynayırlar... Müqəddəs elm ocağından aralı durun. Gedin o tərəfdə oynayın! Əminəm ki, Prezident İlham Əliyevin qətiyyətlə başlatdığı islahatlar prosesi daha da sürətlənəcək, dərinləşəcək və həmişə yüksək dəyər verdiyi, diqqət mərkəzində saxladığı AMEA-nı da əhatə edəcəkdir!”
S.Qarayev bu statusla sözün əsl mənasında AMEA-nı, onun dəyərlərini müdafiə edib, qurumun ayağından çəkib onu şikəst vəziyyətə salanlara sözünü deyib. S.Qarayevin bu açıqlamasından yaltaq, mənsəbpərəst, elmin maraqlarını öz şəxsi maraqlarına qurban verən yaşı 80-ni ötmüş qoca akademiklər, məddah professorlar nümunə, örnək götürməlidirlər. Əslində, bu fikirləri, bu bəyanatları qoca akademiklər verməli idilər, amma dediyimiz kimi, onlar ancaq yaltaqlıq yarışına həvəs göstərirlər, onları dövlət, dövlətçilik, elmin sabahı, inkişafı maraqlandırmır. Bu gün elmin iqtisadiyyatda, qeyri-neft sektorunda rolu sıfırsa, bunun da günahı o alimlərin, elmə rəhbərlik edənlərin boynundadır…Özlərini nə qədər süddən çıxmış ağ qaşıq saysalar da yenə də özlərini aldadırlar.
Sadıq Qarayev “Bakı-Xəbər”ə bildirdi ki, AMEA-da islahatların aparılması zamanın tələbi idi: “Prezident İlham Əliyevin qətiyyətlə başlatdığı islahatlar həmişə yüksək dəyər verdiyi, diqqət mərkəzində saxladığı AMEA-nı da əhatə edir. Elmi islahatların səmərəli olması üçün islahatlar zəruri idi və oldu. Elmin gəlir gətirməsi çox vacibdir və bunun üçün isə bir sıra şərtlər var:
1. Qarşıdakı aylarda islahatların, stürukturun, elmin koordinasiya edilməsinin mahiyyətindən çox şey asılıdır.
2. Azərbaycan elmi uzun illər idi ki, Sovet elmi ənənələri əsasında formalaşmışdır və əsas istiqamətlər nəzəri nəticələrə yönəlmişdir.
3. Elmin praktikaya, iqdisadiyyata tətbiqi üçün yeni müstəviyə keçirilməsi vacibdir. Bunu etməkdən ötrü yeni elmi məktəblər, ənənələr formalaşmasına zaman lazımdır.
4. İstedadlı, elmə həvəsli gənclərin cəlb edilməsi mütləqdir, vacibdir. Onların xarici ölkələrdə yeni metodları, müasir tədqiqat istiqamətlərini öyrənməyə göndərmək lazımdır.
5. Orta, yaşlı alimlərin təcrübələrini gənc tədqiqatçılara öyrədilmisi prosesi mühümdür. Bir çox hallarda bir alim nə qədər doktorant var, qamarlayır, yığır başına, heç nə də etmir.
6. Praktikaya, iqdisadiyyata yönəlik tədqiqatlar üçün müasir avadanlıqlar, maddi- texniki baza olmalı və onlardan səmərəli istifadə edilməlidir. Bir çox hallarda alıb, üzünə baxırlar.
7. Ən vacib şərtlərdən biri, elmin paktikaya, iqdisadiyyata yönəlməsi, səmərə verməsi, vəsait qazanması, təkcə elmdən asılı deyil, təmas edəcək qarşı tərəfdən də asılıdır”.
Gördüyünüz kimi, S.Qarayev elmin gələcəyi ilə bağlı maraqlı təkliflər də irəli sürüb və bu təkliflərin faydasını nəzərə alıb onlara diqqət yetiriləcəyinə şübhə etmirik.
Leyla QARAXANLI
