Bu gün dünya dövlətləri və bütün bəşəriyyət üçün ən ciddi problemlərdən biri qlobal iqlim dəyişikliyidir. Hazırda çoxsaylı xəbərdarlıqlar səsləndirilir ki, preventiv tədbirlər görülməyəcəyi təqdirdə dünyanın qarşısıalınmaz fəlakətlə üzləşməsi qaçılmaz olacaq.
Azərbaycan ekologiya məsələsində də regionun lideridir
Mövcud vəziyyət göstərir ki, iqlim dəyişikliyi kimi bəşəri xarakterli problemin həlli üçün bu istiqamətdə qlobal əməkdaşlığın həyata keçirilməsi olduqca vacibdir. Əks təqdirdə bu problemin fəsadlarının aradan qaldırılması mümkün olmayacaq. Xatırladaq ki, elm adamları ilk dəfə 19-cu əsrin əvvəllərində qlobal istiləşmə və istixana effekti haqqında danışmağa başlasalar da, bu məsələyə diqqət yalnız 1990-cı illərin sonlarında planetar miqyas almağa başladı. Son otuz il ərzində isə iqlimin dəyişmə təsiri dəfələrlə nəzərdən keçirilib, problemlərin həllinə meyllər və əsas yanaşmalar yenilənib. Bu məsələ nəinki aktuallığını itirib, əksinə, bütöv dövlətlərin taleyini müəyyən edən siyasi, iqtisadi aspektə çevrilib.
Məlumdur ki, 2000-ci illərin ortalarına qədər hamı qlobal istiləşmədən danışırdı. Alimlər xəbərdarlıq edirdilər ki, planet çox böyük sürətlə istiləşir və bunun nəticələri fəlakətli olacaq: buzlaqların əriməsindən tutmuş dəniz səviyyəsinin qalxmasına qədər olan hadisələr nəticəsində bütün regionları su basacaq. Tədqiqatçılar tərəfindən tərtib edilən iqlim modelləri bunun mümkünlüyü ehtimalını artırır. Bu səbəbədən istixana qazlarının tullantılarının azaldılması zərurəti dünya birliyinin gündəmindədir. Dünyanın 196 ölkəsi tərəfindən qəbul edilən Paris İqlim Sazişi istixana qazlarının emissiyalarını azaltmaqla qlobal orta temperaturun artımını 2 dərəcədən aşağı saxlamağı nəzərdə tutur. Məqsədə əsasən təmiz texnologiyaların tətbiqi, qalıq yanacaq və kimyəvi gübrələrin rədd edilməsi yolu ilə nail olunacağı gözlənilir. Üstəlik, Paris sazişi əsasında iqlim neytrallığına keçid üçün ehtiyacı olan ölkələrə maliyyə dəstəyi verilir. Problem ondadır ki, bütün ölkələr kəskin dəyişikliklərə hazır deyil. Məsələn, Şri-Lanka azot gübrələrini idxal etməkdən imtina edərək, kənd təsərrüfatı istehsalının azalması ilə üzləşdi və bu, siyasi qeyri-sabitliyin səbəblərindən birinə çevrildi. Oxşar vəziyyət Qanada da müşahidə olunur.
Cənubi Qafqaz ölkələri olan Azərbaycan, Gürcüstan və Ermənistan Paris sazişini təsdiqləyib. Üstəlik, Azərbaycan bu məsələdə digər region ölkələrindən öndədir. Ölkədə bu sahədə fəaliyyəti tənzimləyən dövlət qurumları fəaliyyət göstərir. Bundan əlavə, dövlət neft və qaz hasilatı, tikinti, nəqliyyat, kənd təsərrüfatı və tullantıların idarə olunması kimi sektorlarda iqlim təsirini azaltmağı öhdəsinə götürüb. Məsələn, Gəncədə bərk məişət tullantılarının idarə olunması kimi layihələrə vəsait ayrılır. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə bərpa olunan enerji mənbələrin inkişafı üçün beynəlxalq şirkətlərlə müqavilələr imzalanır. Gürcüstan hələ 2013-cü ildə Avropa ittifaqı ə ABŞ hökumətlərinin köməyi ilə Aşağı Emissiyaların İnkişafı Strategiyasının hazırlanmasına başlayıb. 2015-ci ildə Avropa Komissiyası kənd təsərrüfatı sektoru da daxil olmaqla islahatları dəstəkləmək üçün Gürcüstana 100 milyon avroluq yardım paketini təsdiqləyib. Gürcüstan iqlim dəyişikliyi ilə mübarizə sahəsində Avropa agentlikləri ilə fəal əməkdaşlıq edir. Amma bu ölkədə ekoloji problemlərlə mübarizə sahəsində vəiyyət heç də ürəkaçan deyil. Kənd təsərrüfatıməhsullarıının istehsalçısı kimi Gürcüstan bir sıra hallarda ekoloji normaları pozur. Ermənistan da Gürcüstan kimi kənd təsərrüfatının inkişafı üçün maliyyənin əhəmiyyətli hissəsini beynəlxalq və Avropa maliyyə institutlarından alır. Xüsusilə, Avstriya İnkişaf Agentliyi ölkədə yaşıl kənd təsərrüfatına 9,7 milyon avro sərmayə qoyub. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının İqlim Dəyişikliyi üzrə Çərçivə Konvensiyasının Yaşıl İqlim Fondu 2021-ci ilin iyul ayına kimi iqlim layihələri üçün 344,7 milyon dollar ayırıb. Lakin vəsaitlərin bölüşdürülməsi üçün şəffaf mexanizmlərin olmaması iqlim dəyişikliyi layihələrinin icrasında çoxsaylı problemlər yaradır.
Ölkəmiz iqlim məsələsində də böyük hədəflər müəyyənləşdirib
Gözlənilir ki, qarşıdakı dövr ərzində Azərbaycan ekoloji müstəvidə mövcud olduğu regionda daha böyk nailiyyətlərin üəllifinə çevrilsin. Bu da səbəbsiz deyil. Əvvəla, Azərbaycan ətraf mühitə ziyan vurmayan enerji mənbələrindən istifadə edilməsini də xüsusi diqqət mərkəzində saxlayır. Bu səbəbdəndir ki, enerji resursları ilə zəngin olmasına və dünyada həmin resursların ixracatçısı kimi tanınmasına baxmayaraq, Azərbaycanda bərpa olunan enerji mənbələrindən istifadə hər zaman ön planda yer alır. Hazırda ölkənin ümumi enerji istehsalında bərpa olunan enerjinin payı 17 faiz təşkil edir. Hədəf 2030-cu ilə qədər bu rəqəmi 30 faizə çatdırmaqdır.
Onu da xatırladaq ki, Azərbaycan 1995-ci ildə BMT-nin İqlim Dəyişmələri üzrə Çərçivə Konvensiyasını, 2000-ci ildə isə Konvensiyanın Kioto protokolunu, 2016-cı ildə Paris Sazişini ratifikasiya edərək qlobal iqlim dəyişmələrinin mənfi təsirlərinin yumşaldılması üzrə beynəlxalq səylərə qoşulub. Qoşulduğu beynəlxalq razılaşmalar üzrə Azərbaycan üzərinə götürdüyü öhdəliklərə tam riayət edir. İqlim dəyişmələrinə qarşı apardığı mübarizə ilə yanaşı, Azərbaycan beynəlxalq ictimaiyyətin diqqətini bu problem üzərində cəmləşdirməyi də vacib hesab edir. Ötən il baş tutan VIII Qlobal Bakı Forumu bu mənada böyük əhəmiyyət kəsb edib. Forum iqlim dəyişmələrinə gətirib çıxaran səbəblərin aradan qaldırılmasına xidmət edən ideya və təklifləri irəli sürülməsi, bunun dünya ictimaiyyətinə çatdırılması baxımından mühüm rol oynayıb. Ölkəmizin iqlim məsələsinə bu qədər xüsusi diqqət etməsi təsadüfi hesab olunmur. Azərbaycan torpaq və su resursları məhdud olan ölkələrdən biridir və iqlim dəyişikliyi ölkəmizdə birbaşa bu resurslara mənfi təsir göstərir. Kənd təsərrüfatı naziri İnam Kərimov bu xüsusda bildirir: “Ötən ilin sonunda BMT-nin Kənd Təsərrüfatı və Ərzaq Təşkilatı dünyanın torpaq və su resursları-sistem tənəzzül astanasında adlı hesabat dərc edib. Bu hesabatın əsas məğzi ondan ibarət idi ki, hazırda dünya əhalisini ərzaq məhsulları ilə təmin etmək üçün artıq torpaq və su resursları özlərinin son istifadə imkanları həddindədir. Bundan artıq bizim torpaq və su resurslarımız yoxdur. Nəzərə alsaq ki, 2050-ci ilə qədər dünya əhalisinin sayının 10 milyarda yaxınlaşması gözlənilir, o cümlədən qlobal istiləşmə problemi daha kəskin formada artmağa başlayacaq və həmin hesabata görə son 20 ildə dünyada 191 milyon hektar ərazi əkin dövriyyəsindən çıxıb. Yəni, iqlim dəyişikliyi ərzaq təhlükəsizliyini ən böyük stress altında saxlayan amillərdən biridir. Azərbaycan üçün də bu hal xarakterikdir”. Bunlar fonunda Azərbaycan iqlim dəyişiklikərinə qarşı fəal mübarizə aparır, bu xüsusda qlobal fəaliyyətə də mühüm töhfələr verir.
Tahir TAĞIYEV Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyilə çap olunur.
