Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasında (AMEA) baş verənlər yenə də gündəmi zəbt edib. İllərdir ki, burada baş verən ən kiçik hadisə belə mediada ciddi şəkildə müzakirə edilir. Daha doğrusu, elm adamları, ictimai xadimlər AMEA-da gedən proseslərə ciddi yanaşırlar. AMEA artıq parçalanıb və bu məkan artıq əvvəlki kimi onlarla müəssisəni özündə birləşdirmir.
Bilirik ki, Prezidentin məlum fərmanı ilə Təhsil Nazirliyinin adı Elm və Təhsil Nazirliyi olaraq dəyişdirilib və AMEA-nın da bir sıra institutları, müəssisələri bu nazirliyin tabeliyinə verilib. Bu hadisədən sonra çoxları güman edirdi ki, AMEA mövzusu artıq arxa plana keçəcək, burada baş verənlər daha maraq kəsb etməyəcək. Akademiyanın institutları bölündükdən sonra bu qurumla bağlı daha ilginc məlumatlar, iddialar yayılmağa başlayıb. AMEA-nın kitabxanasından, arxivindən qiymətli kitbların, xəritələrin, əlyazmaların evlərə daşındığı barədə iddianı nəzərdə tuturuq. Tanınmış qələm adamı Araz Qurbanovun “Qədim sənəd və kitabları, eksponatları gizli şəkildə AMEA-dan mənzillərə daşımağa başlayıblar” açıqlaması gündəmə bomba kimi düşdü. A.Qurbanov qeyd edir: “XATIRLATMA: 1996-cı ildə Milli Təhlükəsizlik Nazirliyinin keçirdiyi əməliyyat tədbirləri nəticəsində Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının fondundan nadir kitabların oğurlanması və ölkədən çıxarılması cəhdinin qarşısı alınmışdır. Müəyyən edilmişdir ki, Ukrayna vətəndaşı, etnik Krım tatarı olan «alim» Bakıya gələrək akademiyanın kitabxanasında «elmi araşdırmalar» aparmağa başlamışdır. Kitabxana işçilərinin etibarını qazandıqdan sonra onların məsuliyyətsizliyindən yararlanaraq burada saxlanılan XVIII-XIX əsrlərə aid xeyli sayda unikal (bəzilərinin yalnız Bakı nüsxəsi qalmışdır) kitabın fonddan çıxarılmasına nail olmuşdur. Oğru ifşa edilmiş, yaşadığı mənzildən həmin nadir kitablar götürülmüşdür. «Alim» bu cinayəti Ukraynadakı erməni iş adamının sifarişi ilə pul müqabilində törətdiyini etiraf etmişdir. Qeyd edim ki, həmin kitablar Şimali və Cənubi Qafqazda, Rusiyanın cənubunda, Ukraynada yaşayan türk xalqlarının, o cümlədən Azərbaycan türklərinin qədim tarixinə, etnogenezinə, etnoqrafiyasına aid idi. Məsələn, karalar (karaylar, karaimlər) haqqında olan kitabda (XIX əsr) bir fikir indiki kimi yadımdadır: «Karaimlərin dili, folkloru, adətləri ən çox Azərbaycan tatarlarının (türklərinin) dili və mədəniyyətinə yaxındır»… Bu hadisəni əbəs yerə xatırlatmıram. Dünən də, bu gün də erməni yalanlarının ifşası, Azərbaycan tarixinin obyektiv öyrənilməsi üçün tutarlı faktları, sənədləri, kitabları az qala gündüz çıraqla axtarırıq. Tədqiqatçılar yaxşı bilir: kitabxanalarda, arxivlərdə bir çox əsərin, sənədin adları, inventar nömrəsi olduğu halda, özü artıq yoxdur. Bəzən isə həmin əsərin Bakı nüsxələrinin səsi başqa ölkələrdən çıxır. Görünür, hələ də irsimizə lazım olan qədər sahib çıxa bilmirik… Bu gün AMEA-ın gələcək taleyi ilə bağlı bir çox fikirlər, ehtimallar dolaşmaqdadır. Onların nə dərəcədə həqiqətə uyğun olub-olmaması haqqında fikir yürütməkdən uzağam. Çünki əlimdə tutarlı fakt yoxdur. Amma bu günlərdə müəyyən etdiyim bir arzuolunmaz proses məni çox narahat etdi. Bəri başdan deyim ki, yazdıqlarım hər hansı bir «kampaniyanın» tərkib hissəsi də deyil. Belə ki, akademiyanın ləğv olunmasını ehtimal edən bəzi üzdəniraq alimlər sanki dövlətə ziyan vurmaq üçün nadir və qədim sənəd və kitabları, görkəmli elm xadimlərinə aid əlyazmaları, fotoşəkilləri, eksponatları gizli şəkildə AMEA-dan çıxarmağa, mənimsəməyə, mənzillərə daşımağa başlamışlar. Mən əminəm ki, AMEA-ın rəhbərliyi və əlaqədar dövlət strukturları bu vandalizmin qarşısını almaq üçün ciddi tədbirlər görəcəklər”. Çox maraqlı məsələdir. Xatirizdədirsə, bir neçə il əvvəl iddialar yayıldı ki, AMEA-nın A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutundan qədim xəritələr, əlyazılar oğurlanıb, amma buna AMEA rəhbərliyi ciddi yanaşmadı, sadəcə institutdan deyilənlərin yalan olduğu bildirildi, bu sənədlərin oğurlanmadığı, AMEA-da olduğu barədə ortaya heç bir dəlil-fakt qoyulmadı. İndi də kifayət qədər ciddi mənbələr deyir ki, AMEA-dan əlyazmalar, albomlar, sənədlər daşınır, kitabxabadakı qiymətli kitablar evlərə aparılır. Ekspertlər bildirir ki, bunlar əsası olan məsələlərdir. Çünki indiyə qədər əlyazmaların, kitabların, sənədlərin kataloqları hazırlanıb təqdim edilməyib ki, kitabxanada bu qədər kitab var, arxivdə bu qədər sənəd, əlyama və sair var. Heç birinin kataloqu yoxdur, biz AMEA-nın indiyə qədər nələrə sahib olduğunu bilmirik.
Belə iddiaların əsası ola bilərmi ki, qiymətli kitablar və sair daşınıb evlərə aparılsın?
“Akademiyada baş verənlərlə bağl ciddi araşdırmaya ehtiyac var”
AVCİYA-nın vitse-perzidenti, professor Məhərrəm Zülfüqarlı “Bakı-Xəbər”ə şərhində bildirdi ki, bu barədə mətbuatda məlumatlar yayılıb. “Buna qədər də akademiyanın kitabxanasından qiymətli kitabların oğurlanması, yoxsa çıxarılması ilə bağlı kitabxananın əməkdaşı tərəfindən məlumat yayılıb. Buna akademiya tərəfindən kiçik bir reaksiya verilsə də, sonradan bu barədə susmağa üstünlük verildi. Azərbaycan dövlət müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra belə hallar olub. Yalnız AMEA-da deyil, başqa müəssisələrdə də bu kimi başucalığı gətirməyən hallar yaşanıb. Məsələn, İncənət Muzeyindən qiymətli rəsm əsərləri oğurlanaraq Amerikaya aparılıb satılması barədə o zaman tanınmış sənətşünas Ziyadxan Əliyev geniş məqalələrlə çıxış edirdi. Bu da öz təsdiqini tapdı.
Akademiyada baş verənlərlə bağl ciddi araşdırmaya ehtiyac var. Yəni məlumatların AMEA tərəfindən təkzib edilməsi heç də o hadisələrin baş vermədiyi demək deyil. Bu məsələ ciddi araşdırmalıdır, kitabxanada, əlyazma fondunda, muzeylərdə ciddi araşdırmalar getməlidir. Belə ciddi bir məsələni akademiyanın öhdəsinə buraxmaq düzgün deyil, səlahiyyətli qurumlar buna kənardan müdaxilə etməlidir. Neytral araşdırmalar aparılmalıdır. Əgər belə bir iş varsa burada təqsiri olanlar cəzalandırılmalıdır və həmin sənədlər, qiyməti əlyazmalar, kitablar akademiyaya qaytarılmalıdır”.
M.Zülfüqarlının sözlərinə görə, AMEA-nın bir institutunun cavabı, təkzibi ilə kifayətlənmək olmaz, çünki bu sıradan bir məsələ deyil. O hesab edir ki, qurum diqqəti özündən yayındırmaq üçün təkzib verə bilər, amma araşdırılma aparılmalıdır: “Təkziblə kifayətlənmək olmaz, çünki bu, dövlət təhlükəsizliyinə aid olan məsələdir, strateji əhəmiyyət daşıyır. Ona görə də mənə elə gəlir ki, bu ciddi araşdırılmalı və araşdırmanın nəticələri barədə ictimaiyyətə məlumat verilməlidir”.
Qeyd edək ki, AMEA-nın saytında iddia ilə bağlı təkzib verilib. Onu da sizə təqdim edirik: “...Bəzi xəbər saytlarında yayımlanmış “AMEA-nın arxivi talanır” başlıqlı yazıda kitabxana ilə bağlı səsləndirilən fikirlər həqiqəti əks etdirmir. Keçmiş Milli Təhlükəsizlik Nazirliyinin sabiq mətbuat katibi, tanınmış jurnalist Araz Qurbanovun xatırlatdığı hadisə uzun illər bundan əvvəl AMEA-nın Mərkəzi Elmi Kitaxanasında baş vermiş və dövlətin müvafiq orqanlarının müdaxiləsi nəticəsində bu hadisə öz müsbət həllini tapmış, işi törədənlər isə öz layiqli cəzalarını almışlar.
Hazırda Mərkəzi Elmi Kitabxanadan bir nüsxə belə nəşr ölkə daxilində harasa daşınmayıb, yaxud ölkə hüdudlarından kənara aparılmayıb. Məlumat üçün xatırladaq ki, hər bir kitabxananın öz profili var. MEK oxuculara xidməti yerində, həmçinin onlayn formada həyata keçirir. Oxucuya yerində xidmət göstərildiyi zaman həmin nəşrin yalnız kitabxana daxilində istifadəsinə icazə verilir. Hazırda hər bir kitabxana əməkdaşının başlıca məqsədi dövlətin sərvəti olan kitabxananın arxivini, burada olan bir milyondan artıq nüsxə dəyərli nəşrləri gələcək nəsillərə çatdırmaqdır.
İnventar məsələsinə gəlincə, əgər bu iddia kitabxananın fondu ilə bağlıdırsa, qeyd edək ki, bir milyondan artıq fondun bir binadan digərinə daşınması zamanı təbii ki, qarışıqlıq baş verir. Bu hal keçmişdə Mərkəzi Elmi Kitabxanada da baş vermişdir. Lakin hazırda bu işin üzərində kitabxananın çoxsaylı kollektivi böyük əzmlə çalışır, sənədlər İRBİS 64 proqramı vasitəsilə elektron kataloqa yerləşdirilir və yuxarıda adı çəkilən inventarlarla sənədlərin uyğunsuzluğu aradan qaldırılır”.
İradə SARIYEVA
