Müasir dövrdə cəmiyyətimiz dayanmadan inkişaf edir. Təbii ki, əksər hallarda bu inkişaf insan həyatına müsbət təsir göstərir. Lakin bəzi hallarda həmin bu irəliləyişlər kiminsə həyatında mənfi izlər qoyub gedir.
Məsəl üçün, tibb sahəsində inkişaf bir çox hallarda kimlərinsə həyatını xilas etməyə, ağır xəstəliklərin qarşısını vaxtında almağa kömək edir. Hər bir şeyin iki tərəfi olduğu kimi, bu inkişafın da bir növ mənfi tərəfi var. Məsələn, bir neçə il bundan əvvəl ultrasəs müayinəsi uşağın cinsini müəyyən edə bilmirdi, lakin indi sizə hətta 3D şəkil belə verir. Təbii ki, belə bir proqres abortların sayını bir qədər də artırdı. İndiyə qədər bir çox ailələr var ki, valideynlər müəyyən cins uşaq istəyirlər: ya qız, çünki düşünürlər ki, onu tərbiyə etmək daha asandır, ya da oğlan, çünki o, nəslin davamçısı olacaq. Bəzən bu istək o qədər güclü olur ki, valideynlər sırf istədikləri cins olmadığı üçün gələcək uşaqdan imtina etməyə hazır olurlar. Bu halda abort selektiv adlanır, çünki valideynləri hamiləlik faktı deyil, məhz müəyyən embrionun xüsusiyyətləri qane etmir. Selektiv aborta səbəb olan situasiyalar müxtəlif olur: məsələn, prosedur tibbi göstərişlə müəyyən edilə bilər - əgər döldə genetik pozuntular və ya xəstəliklər təyin edilərsə və valideynlər belə uşağı böyütməyə hazır olmadıqlarını dərk edərlərsə. Çox hallarda selektiv abortlar köməkçi reproduktiv texnologiyalarla, məsələn EKO, əlaqədar olur: çoxdöllü hamiləlik zamanı müəyyən göstərişlər olduqda cütlük bir embriondan imtina edə bilər ki, digərlərinin inkişafına mane olmasın. Lakin diaqnostika selektiv abortun daha bir növünü – cins xüsusiyyətinə görə - mümkün edib. Bir çox ölkə və mədəniyyətlərdə tarixən oğlanları qızlardan daha çox dəyərləndirirdilər və valideynlər varis əldə etmək üçün ən qəti tədbirlər görməyə hazır idi, hətta yeni doğulmuş qızlarını qurban verməyə. Müasir texnologiyaların sayəsində uşağın cinsinin doğuşdan öncə müəyyən edilməsi situasiyanı daha da qəlizləşdirib, bir çox ailələr sırf qız böyütmək istəmədikləri üçün döldən qurtulurlar. Beləliklə, Azərbaycanda selektiv abortların sayı günü-gündən artmağa başladı.
Qeyd edək ki, 2021-ci ilin statistikasına əsasən, Azərbaycanda 100 qıza 115 oğlan düşürdü. Əvvəllər selektiv aborta görə siyahıda liderlik Çinə məxsus idi və Azərbaycan ikinci yerdə idi. İndi vəziyyət əksinədir. Belə ki, hazırda Çində bu göstərici 100-110,3 təşkil edir. Nəzərə almaq lazımdır ki, dünyaya gələn uşaqların cins nisbəti bioloji normaya uyğun olaraq 102-106-dır. Belə ki, heç bir xarici müdaxilə olmadığı təqdirdə doğulan hər 100 nəfər qız uşağına 102-106 oğlan uşağı düşür. 1990-cı illərin əvvəllərindən Azərbaycanda bu nisbətin pozulması müşahidə edilir.
BMT-nin Əhali Fondunun hesablamalarına görə, Azərbaycanda doğulan uşaqlar arasında cinsə görə nisbətin ciddi şəkildə pozulması davam etsə, 2050-ci ilə qədər hər il doğulan oğlan uşaqlarının sayı qız uşaqlarının sayından 12 000-15 000 nəfər çox olacaq. Cəmiyyətdə kişilərin sayının bu artımla davam etməsi ölkəni acınacaqlı nəticələrlə üz-üzə qalması halına gətirib çıxara bilər. Bura gender bərabərsizliyi, zorakılıq, erkən nikah, insan alveri və kriminal səviyyənin artması aiddir. Bu vəziyyətlə qarşılaşmaq istəmiriksə qızlara dəyər vermək lazımdır. Ədalətli cəmiyyət naminə qızlar üçün bərabər imkanlar yaradılmalıdır.
Pərvanə Mustafayeva: “Cinsiyyətə görə abortları ailədə daha çox kişilər tələb edir”
Həkim ekspert Pərvanə Mustafayeva qeyd etdi ki, hamiləlik planlaşdırılan zaman dölün cinsiyyətini öncədən təyin etmək üçün dəqiq yol yoxdur. Müəyyən təqvimlərdən istifadə olunsa da, onların heç bir tibbi əsası yoxdur. Qız övladı istəməyən ailələr də "çıxış yolu”nu abortda görürlər: "12-ci həftədən sonra dölün cinsiyyətini təyin etmək üçün ultrasəs aparatına müraciət edilir və daha sonra abortlar həyata keçirilir. Bu, qadın üçün olduqca təhlükəli məqam, risqli prosedurdur. Selektiv abortların ana üçün ilkin mənfi təsiri psixoloji stresdir. Cinsiyyətə görə aparılan abortları ailədə daha çox kişilər tələb edir. Düzdür, bəzən qadınların özlərinin də bu cür istəyi olur. Amma bu, əsasən kişilərin təsiri ilə olur. Təsəvvür edin ki, 3 ay ərzində özünü hamiləliyə hazırlamış bir qadının bu qərarı verməsi nə qədər çətindir. O, psixoloji travma yaşaya bilər. Digər tərəfdən abort, xüsusən selektiv abortlar qadın həyatına bir çox problemlər gətirir. İlk növbədə, baş verən qanaxmalardan danışaq. O, qadının ölümünə də səbəb ola bilər. İnfeksiyalar, xüsusən çanaq orqanlarının irinli iltihabı kimi xəstəliklər gələcəkdə qadınlara ana olmaq üçün ciddi problemlər yarada bilər. Hətta daxili orqanların zədələnməsi, uşaqlığın cırılması da baş verə bilər. Belə halların nəticəsində gələcəkdə sonsuzluq yaşanması qaçılmaz olur”.
Fatimə Hacıbəyli: “Hər il oğlan uşaqlarının sayı artır, qız uşaqlarının sayı isə azalır, evlənmə yaşına çatanda…”
“Vəfa” Sosial-İctimai Birliyinin sədri Fatimə Hacıbəyli bildirdi ki, ultrasəs müayinəsinin meydana çıxması bu məsələdə çox böyük rol oynayıb: “Belə ki, hamiləlik vaxtı yoxlanaraq qız və oğlan övladı olduğunu öyrənib, qız övladını bətndənkənar, yəni abort edirlər. Qədimdə hər zaman oğlan uşağına üstünlük verilib. Adət-ənənəyə görə, evdə oğlan uşağı dünyaya gələn kimi gözaydınlığı verir, təbrik edirdilər. “Yeddi oğul istərəm, bircə dənə qız gəlin”, “Qız yükü, duz yükü” və s. kimi atalar sözlərimiz də oğlan uşağına nə qədər üstünlük verildiyinin göstəricisidir. Bütün bunlar qızlara münasibətin ənənəvi olaraq soyuq olduğunu göstərir. Çünki bir vaxtlar müharibələr olurdu, kişilər evə daha çox gəlir gətirirdi, qız uşaqlarının o vaxtkı hüquqları daha az idi, evdə qalanda yük olurdu. Bu, ənənəvi olaraq davam edirdi. İndi vəziyyət daha pisə doğru gedir. Valideynlər qız uşaqlarının olmasını istəmirlər. Get-gedə də uşaqların ailədə sayı azalır”.
Həmsöhbətimiz onu da əlavə etdi ki, valideynlər indi daha çox oğlan övladlarının olmasını istəyirlər: “İnsanlar arasında belə bir düşüncə tərzi var ki, oğlan övladı nəslin davamçısıdır. Yəni “oğlan övladımız olsa, nəslimiz davam edəcək, qız övladımız olsa, var-dövlətimiz başqa oğlana qalacaq” kimi fikirlər var. Buna görə də bəzi ailələr daha çox oğlan uşaqlarına meyllənirlər. Əslində, övladlar arasında heç bir fərq qoyulmamalıdır, çünki hər övladın özünəməxsus özəlliyi, xüsusiyyətləri var. Allahın verdiyi payla kifayətlənmək lazımdır. Allaha üsyan etməyə haqqımız yoxdur. O, necə məsləhət bilirsə, elə də edəcək”.
Birlik sədri onu da əlavə etdi ki, bu cür hal gələcəkdə demoqrafik gərginliyə səbəb olur: “Hər il oğlan uşaqlarının sayı artır, qız uşaqlarının sayı isə azalır. Evlənmə yaşına çatanda oğlanların sayı qızlardan çox olacaq. Belə olan halda isə subayqalma halları olacaq, oğlanlar başqa ölkələrdən, başqa millətdən olan qızlarla evlənəcək, nikahların milliliyini qorumaq çətinləşəcək. Milli mentalitetin qorunması üçün atanın da, ananın da eyni millətdən olması vacibdir, xüsusən də bunun bizim kimi o qədər də böyük olmayan və gənc ölkə üçün böyük əhəmiyyəti var”.
Günel CƏLİLOVA
