Azərbaycanda vətəndaşların 65 yaşı tamam olduqdan sonra pensiya almaq hüququ yaranır. “Əmək Pensiyaları Haqqında” Qanunun 7-ci maddəsinə əsasən, pensiya yaşına çatmış şəxsin fərdi hesabın sığorta hissəsində qeydə alınmış pensiya kapitalı əmək pensiyasının minimum məbləğindən az olmayan pensiya təminatına imkan verdikdə, sığorta stajından asılı olmayaraq, bu pensiya təminatına imkan vermədikdə isə azı 25 il sığorta stajı olduqda (2017-ci il iyulun 1-dək yaşa görə əmək pensiyası təyin edilmiş şəxslər istisna olmaqla) yaşa görə əmək pensiyası hüququ var.
Qanunun 7-ci maddəsində nəzərdə tutulmuş kişilərin yaş həddi 2017-ci il iyulun 1-dən başlayaraq 2021-ci il iyulun 1-dək, qadınların yaş həddi 2017-ci il iyulun 1-dən başlayaraq 2027-ci il iyulun 1-dək hər il 6 ay artırılaraq müəyyənləşdirilir. 1 iyul 2020-ci ildən etibarən kişilərə 65 yaşı tamam olduqdan sonra əmək pensiyası təyin olunur. Qadınlara isə tərtib olunan qrafikə uyğun şəkildə hazırda 62.6 yaşında təqaüd təyin edilir. Hər il bu müddət 6 ay artırılır və beləliklə, 2026-ci ildə qadınlar da kişilərlə bərabər 65 yaşları tamam olduqdan sonra pensiya ala biləcəklər.
Araşdırmalara görə, Azərbaycanda insan ölümlərinin sayı kəskin artıb. Rəsmi məlumata görə, 2021-ci ilin ilk 3 ayında Azərbaycanda 19 014 ölüm faktı qeydə alınıb. Keçən ilin ilk 3 ayı ilə müqayisədə 18% artım var. Eyni zamanda, 2014-2019-cu illər üzrə yanvar-mart ayları üçün orta göstəricilərlə müqayisə etsək, bu, 4185 “əlavə” ölüm deməkdir. Onu da qeyd edək ki, 2019-cu ilin nəticələrinə görə, bütün ölümlərin 41%-i 65 yaşa qədər baş verib. Ölümün “cavanlaşması” dinamikası əsasən 2006-cı ildən yüksəlməyə başlayıb. Xüsusən kişilər arasında erkən ölümlərin sayı kəskin artıb. Rəsmi məlumatlara görə, 2019-cu ildə vəfat edən kişilərin 50 faizi 65 yaşa çatmayıb. Qadınlarda isə bu rəqəm nisbətən yuxarıdır, vəfat edən hər 100 qadından 30 nəfəri 65 yaşadək həyata vida edir.
Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, pensiya yaşı 65 müəyyən olunub. Hökumətin yanaşmasına əsasən, orta hesabla, vətəndaş təqaüdə çıxdıqdan sonra 12 il pensiya ala bilər. Bu da beynəlxalq standartlara uyğundur. Amma təqdim edilən rəqəmlərdən görünür ki, yaşlı əhalinin əhəmiyyətli hissəsi pensiya almadan həyatla vidalaşır.
Maraqlıdır, pensiya yaşına çatmadan vəfat edən şəxslərin toplanan pensiya kapitalının aqibəti necə olur? Həmin vəsait vəfat edən şəxsin ailəsinə verilə bilərmi?
“Pensiya yaşına çatmayan vətəndaşların Pensiya Fonduna, şəxsi hesaba toplanmış vəsaitlərinin yığım hissəsi onun varislərinə verilir”
İqtisadçı Kamran Məmmədli bildirdi ki, pensiya yaşına çatmayan vətəndaşların Pensiya Fonduna, şəxsi hesaba toplanmış vəsaitlərinin yığım hissəsi onun varislərinə verilir: “Yığım hissəsi əlavə olaraq toplanılır. Ancaq sığorta hissəsi verilmir. 65 yaşa kimi, hətta kapital tam ödənilibsə belə, pensiyaçıya həmin vəsaitlər qaytarılmır. Bilirsiniz ki, pensiya qanunvericiliyi bir neçə dəfə dəyişikliyə uğrayıb. Həmçinin pensiya qanunvericiliyinə görə, baza, sığorta və yığım hissəsi var. Yığım hissəsi haqqında heç kəs düşünmür. Qanunvericilikdə olsa da, yığım hissəsi vətəndaşın məcburi sığorta haqqından əlavə özünün təşəbbüsü olaraq yönləndirdiyi vəsaitlərdir. Həmin vəsaitlər onun şəxsi hesabınada varsa, onlar varislərə qaytarıla bilir, sığorta hissəsi isə qaytarılmır. O, Sosial Müdafiə Fondunun gəlirləri hesab olunur və fondda qalmış olur”.
Günel CƏLİLOVA
