2000-ci illərin ortalarından başlayaraq Azərbaycana böyük neft gəlirlərinin daxil olması ilə ölkədə avtomobil alanların sayı artmağa başladı. Məsələn, 2005-ci ildə ölkədə toplam 612 min avtomobil vardısa, sonrakı dövrdə onların sayı xeyli artdı. 2015-ci ildə bu say artıq 1 milyon 323 minə yüksəldi. Bu göstəricilər cəmi 10 il ərzində ölkədəki avtomobillərin sayının 2.2 dəfə və ya 700 mindən çox artması demək idi. 2010-cu ildə Azərbaycanda minik avtomobillərinin sayı 5 il əvvələ görə 70 faiz artıb. 2015-ci ildə isə 2010-cu illə müqayisədə artım göstəricisi 38 faiz olub.
Ancaq maraqlıdır ki, Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Avropa İqtisadi Komissiyasının hesabatına görə, Azərbaycan əhalinin hər min nəfərinə düşən avtomobil sayına görə nəinki inkişaf etmiş Avropa ölkələrindən, o cümlədən region ölkələrindən də geridədir. Avropa İttifaqı ölkələrində əhalinin hər min nəfərinə 569 avtomobil düşür. Qeyd edilir ki, əhalinin hər min nəfərinə düşən minik avtomobillərinin sayı Belarusda 334, Rusiyada 324, Gürcüstanda 261, Qazaxıstanda 209, Türkiyədə 152 ədəd olduğu halda, Azərbaycanda cəmi 118-dir. Nəzərə alsaq ki, neft gəlirləri ölkəyə daxil olandan sonra avtomobil alanların sayı kəskin artıb, Azərbaycanın iqtisadi imkanları sözügedən bir sıra region ölkələrdən üstündür, o zaman bu məlumat nə dərəcədə doğru ola bilər?
“Bir sıra region ölkələrində avtomobil sənayesi yaxşı inkişaf edib”
Sözügedən məsələyə aydınlıq gətirən iqtisad üzrə fəlsəfə doktoru Firdovsi Şahbazov buna birmənalı prizmadan yanaşmadı. Onun fikrincə, burada bir sıra amilləri nəzərə almaq lazımdır: “Bəli, razıyam ki, Azərbaycanın maddi imkanları bir sıra region ölkələrindən xeyli üstündür. Ötən illər ərzində ən prestijli və bahalı inomarkalar ölkəyə gətirilib. Kredit hesabına avtomobil alanların sayı artıb və s. Ancaq nəzərə almaq lazımdır ki, bizdən fərqli olaraq, bir sıra region ölkələrində, məsələn, Rusiya, Türkiyə və Qazaxıstanda avtomobil sənayesi yaxşı inkişaf edib. Ölkə daxilində istehsal olunan avtomobillər alıcılıq qabiliyyətinə, avtomobillərin sayına müsbət təsir edir. Nəzərə almaq lazımdır ki, Azərbaycan daxilində avtomobil istehsalı aşağıdır. Daha dəqiq desək, bəzi avtomobil bizdə yığılır. Onlara da elə böyük tələbat yoxdur. Başqa bir tərəfdən, 2015-ci ildə manatın devalvasiyası avtomobil alışının sayına mənfi təsir göstərdi. Ən başlıca problem bizdə idxal olunan avtomobillərə tətbiq edilən rüsumun yüksək olması ilə bağlıdır. Bu, qiymətlərin xeyli bahalaşmasına gətirib çıxarır ki, nəticədə bir çoxları avtomobil almaq imkanında olmur. Beş il ərzində aksiz vergisi iki dəfə artıb. Məsələn, 2014-cü ilədək Azərbaycanda mühərrikin həcmi 2 min kubsantimetrədək olan avtomobilin idxalı üçün hər kubsantimetrə görə 15 qəpik aksiz vergisi tələb edilirdi. 2014-cü ildə həmin məbləğ 20 qəpiyə, 2019-cu ildə isə 30 qəpiyə yüksəldi. Bununla yanaşı, 2014-cü ilədək mühərrikin həcmi 3 min kubsantimetrədək olan avtomobilin idxalı üçün 300 manat və əlavə olaraq mühərrikin həcminin 2001-3000 kubsantimetr hissəsinə görə isə hər kubsantimetr üçün 1 manat aksiz vergisi ödənilirdisə, 2019-cu ildə bu göstəricilər artıq müvafiq olaraq 600 və 5 manata yüksəlib. Yəni 2014-cü ilədək mühərrikinin həcmi 3 min kubsantimetr olan avtomobil üçün 1300 manat aksiz vergisi tələb edilirdisə, artıq bu rəqəm 5 min 600 manata yüksəlib. Region ölkələrində isə, idxal rüsumları Azərbaycanda olan qədər baha deyil. Avtomobil parkının yenilənməsi üçün bir sıra stimullaşdırıcı addımlar atılır. Bizdə sadalanan problemlər üzündən avtomobil parkında köhnə avtomobillər üstünlük təşkil edir”.
O baxımdan ekspert hesab edir ki, sözügedən problemlər öz həllini tapmalıdır.
Vidadi ORDAHALLI
