Elm həddindən artıq çətin, məsuliyyətli, yüksək bilik, istedad tələb edən bir sahə olmasına baxmayaraq, elmə heç bir fayda vermək potensialına malik olmayan şəxslərin də bu sahəyə can atdığının şahidi oluruq. Bu adamlar cild-cild kitablar nəşr etdirir və o nəşrləri “elmi əsər” adı ilə yayırlar. Məsələ burasındadır ki, çox zaman bu “elmi nəşr”lərə ölkəmizin yüksək titullu alimləri, professorlar, akademiklər “xeyir-dua” verirlər.
Sirr deyil ki, bəzi yüksək elmi titullu alimlər öz adlarını içərisindən xəbəri olmadıqları kitablara ön söz müəllifi, elmi redaktor, yaxud rəyçi olaraq yazdırırlar. Hətta bəzi hallarda içərisində nə yazıldığından xəbərləri olmadığı halda, öz adlarını həmin nəşrə həmmüəllif kimi qoşurlar. Amma kitabda nə yazıldıqlarından xəbərləri belə olmur. Əksər halda da nöqsanlarla dolu olan həmin kitablar elmi ictimaiyyət tərəfindən topa tutulur, tənqid hədəfinə çevrilir. Həmin nəşrlərlə bağlı problemlər ortaya çıxanda isə kitabda adları rəyçi, ön söz müəllifi, elmi redaktor kimi yazılan adamlar çıxıb deyirlər ki, o kitabdan xəbərləri yoxdur, adları ora icazəsiz salınıb. Əslində, bəzi yüksək titullu alimlər doğru deyirlər, kitabın gerçək rəyçisi, elmi redaktoru, ön söz müəllifi onlar olmur, bu işi onların əvəzinə başqaları görür, sadəcə, titullarına görə bu şəxslərin adları qeyd edilir ki, “elmi əsər” sanballı görünsün, necə deyərlər, “daşdan keçsin”. Çox təəssüf ki, çağdaş Azərbaycan elmində bu cür neqativ hallar, saxtakarlıqlar mövcuddur. Bu da, əlbəttə, mövcud cəzasızlıq mühitindən irəli gəlir.
Yüksək titullu professorlar, akademiklər hansı səbəbdən bu kimi saxtakarlıqların iştirakçısına çevrilirlər?
“Gerçəklik budur ki, belə kitablara “elmi redaktor”, “rəyçi”, “ön söz müəllifi”, “həmmüəllif” kimi adlarını rəsmən qeyd etdirənlərin ondan xəbəri olmur”
Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Vüsalə Ağabəyli “Bakı-Xəbər”ə bildirdi ki, bu, çox aktual problemdir. “Olduqca maraqlı və aktual məsələyə toxunmusunuz. Nəinki kitablara, hətta elmi işlərə rəy verən adamların çoxunun bunların içində yazılanlardan xəbəri olmur. Ya kimsə istiqamət verir ki, fikankəs mənim dissertantımdır, adamımdır, tanışımdır, “ona rəy verilsin” sifarişi əsasında rəy verilir, yaxud da bu rəylər hamısı ödənilən məbləğin qarşılığında yazılır. Çox təəssüflər olun ki, bu çox yüksək həddədir. Az sayda rəyçi var ki, onlar öz imzasını pula satmır. Yəni belə rəyçilər həqiqətən də o elmi işi, kitabı oxuyur, müxtəlif cəhətlərdən təhlil edir, tənqid edir, oradakı nöqsanları göstərirlər. Rəylərin də, opponentliyin də müəyyən münasibətlər, maddi qarşılıqlar əsasında qurulması geniş hal alıb. O cümlədən də kitablara verilən rəylər və sair. Bəzən elə olur ki, nəinki “rəyçinin, elmi redaktorun, ön söz müəllifi”nin, hətta müəllifin özünün belə nə o kitabın içində yazılanlardan, nə də elmi işdən xəbəri olur. Adətən, görürsünüz ki, bir adam rus dilində təhsil alıb və Azərbaycan dilində normal danışıb fikrini çatdıra bilmir, bu halda necə Azərbaycan dilində elmi iş yazır? Çox müəmmalı məsələdir, deyilmi? Bilmədiyin bir dildə heç cür tədqiqat aparmaq mümkün deyil, hələ qaldı ki, o dili ictimaiyyətdə istifadə edə bilməyəsən, bir tərəfdən də bunun tədqiqatını, elmi cəhətdən araşdırılmasını təqdim edəsən. Tamamilə açıq-aşkar görünür ki, bu adamın elmi işdən xəbəri yoxdur, o cümlədən də adlarına çıxan kitablardan. Gerçəklik budur ki, belə kitablara “elmi redaktor”, “rəyçi”, “ön söz müəllifi”, “həmmüəllif” kimi adlarını rəsmən qeyd etdirənlərin ondan xəbəri olmur. Bu elmi işlərə rəyçi kimi rəsmi imzalar atanların çoxunun bu əsərlərdən xəbərinin olmaması gizlin deyil. Əslində, bunların hamısına senzura tətbiq olunmalıdır”.
V.Ağabəylinin fikrincə, senzuranı da o adamlar tətbiq etməlidirlər ki, bu adamların həqiqətən də elmdən başları çıxsın. “Nəzarət şurası yaradılırsa, bu şuraya elə adamlar üzv seçilməlidirlər ki, onlar bu işə məsuliyyətlə yanaşsınlar. İstər kitabların nəşr edilməsində, istərsə də elmi işlərin təqdim olunmasında bu cür olmalıdır. Xarici müəlliflərin xəbəri olmadan onların çap olunmuş kitablarını götürüb bir-bir tərcümə edirlər və öz adlarına çap edirlər. Bunu tərcümə edirlərsə, heç olmasa qeyd etsinlər ki, filan müəllifin elmi işindən, yaxud kitabından tərcümə edilib. Tərcümə edib öz adlarını da kitabın üstünə yazıb çap edirlər, hətta buna vəsait də tapırlar. Diqqətçəkən məqamlardan biri odur ki, belə primitiv işlər büdcə hesabına çap olunur. Yəni əsl alimlər öz kitablarını çap etmək üçün böyük əziyyətlər çəkirlər, öz hesablarına çap edə bilirlərsə edirlər, amma primitiv iş təqdim edənlər büdcədən bəhrələnirlər. Məlum olur ki, bu nəşrlərin heç bir elmi əhəmiyyəti yoxdur və sadəcə, statistika üçün tutulan nəşrlər siyahısıdır. Alimlər məcbur edilir ki, həmin kitabların adları elmi işdə istifadə edilən ədəbiyyat siyahısında da olsun, yazılan başqa əsərlərdə də onların adları qeyd edilsin ki, AAK-ın siyahısında yer alsın. Bu əsərlərin süni reklamı gedir. Mütləq şəkildə bu məsələ nəzarətə götürülməlidir. Həqiqətən də redaktor olan, rəy verən şəxs məsuliyyət daşımalıdır. Buna görə də həm plagiatlıqla mübarizə sistemi normal fəaliyyət göstərməli, bu işə fiziki şəxsin müdaxiləsi olmamalıdır”.
V.Ağabəylinin sözlərinə görə, bu işə rəy verənlərin də, opponentlik edənlərin də, redaktorların da məsuliyyətlə yanaşmasına fikir verilməli, nəzarət edilməlidir. “Amma onu kim təşkil edəcək, nəzarət necə qurulacaq? Bu, sual altında qalır. Ona görə bu məsələ belə kütləvi hal alıb ki, cəzalandırmalar böyük “cinayətkarlara” tətbiq olunmur. Əzilən də, təqib olunan da, təəssüf ki, öz zəhməti ilə fəaliyyət göstərən alimlərdir. “Xırda balıqlar” “tora düşür”, “akulalar” isə öz fəaliyyətinə rahatlıqla davam edirlər, çünki “dəniz” onlarındır, bir-birinə rəy də verirlər, hər cür dəstək də. Şuralar onların, komissiyalar onların, seminarlar onların. Kim iddia qaldıra bilər ki? Önəmli olan keyfiyyət yox, protokoldur” - deyə V.Ağabəyli qeyd etdi.
İradə SARIYEVA
