Bəşəriyyətin əzəli,əbədi mövzularından biri də müharibə mövzusudur. Gücüm yetdiyi qədər oxuduğum sənədli, bədii -sənədli əsərləri xatırlayıram. Bu əsərlərin bir qisminin ən yüksək mükafata layiq olmasına əmin olsam da nədənsə hələ də kifayət qədər nə təbliğ olunur , nə də ssenariləşdirilərək filmlər çəkilir.O siyahıya bu gün həyacanla,göz yaşlarıyla(həm də sevinc göz yaşlarıyla) oxuduğum Etibar Muradxanlının ‘’BAYATI -ARAZ’’ sənədli romanını əlavə etdim.
Ordan başlayım ki,əsərin torpaqlarımızın işğal olunduğu zamanı xatırlatmaqla başlanması hər şeydən öncə yazıçının insanlara və gələcək nəsillərə bir çağırışı kimi səslənir. Kiçik Nicatın 28 il sonra artıq yetkin bir döyüşçü kimi göstərilməsi həm də Azərbaycan xalqının ayağa qalxaraq torpaqlarını düşmən tapdağından xilas edəcəyinin simvoludur. Biz ,o qanlı-qadalı illəri unutmamışıq və əmin idik ki,səbrsizliklə gözlədiyimiz o gün gələcək,mütləq gələcək.Çoxumuz o mübarək tarixin dəqiq vaxtını bilməsək də, o günün 27 sentyabr 2020 -ci il olduğunun hamılıqla şahidi olduq.Etibar Muradxanlının hər sətirini yaşayaraq qələmə aldığı bu əsər vətən müharibəsində Dövlət Sərhəd Xidmətinin (DSX) 44 gün ərzində keçdiyi məsuliyyətli ,məsuliyyətli olduğu qədər çətin və çətin olduğu qədər şərəfli döyüş yolu nəinki Azərbaycan hərb tarixinə,dünya hərb tarixinə göstərilə biləcək usta,peşəkar dərs təsiri bağışlayır. Əsərin əvvəlindən sonuna qədər addım-addım irəliləyən döyüşçülərin illərlə keçdiyi hərbi təlimlərin nə qədər yüksək səviyyədə olduğu içimizi fərəhləndirirsə, generalından ,sıravi döyüşçüyə qədər hər birinin iç dünyasının nə qədər zəngin olduğunun,hər zaman başlarına gələ biləcək ən çətin vəziyyətə psixoloji cəhətdən hazır olduqları səhnələrini oxuduqca içində qürur hissi yaşayırsan.Əsər əlli başlıqlı olub,Qarabağın müxtəlif ərazilərində baş verən döyüş səhnələrini canlandırmaqla yanaşı hərbiçilərimizin bir-biriləriylə səmimi,kövrək söhbətlərinin də şahidi oluruq. Hər biri sanki sözləşərək ‘’Əgər şəhid olsam arxamca ağlamayın,bu vətəni sahibinə qaytarmaq hər birimizin müqəddəs borcudur.’’ deyib şəhadət şərbətini ‘’Allahu Əkbər’’ kəlməsinə qataraq əbədiyyətə qovuşduqları səhnələr bizim də ruhumuza əbədi hopduğunu hiss edirik.
Əsərdə erməni əsirlərinə göstərilən humanist davranış içimizdə qıcıq yaradır və bunun çox təbii səbəbləri var. Ermənilər 1- ci Qarabağ müharibəsində əsir götürülmüş azərbaycanlı hərbi və mülkki şəxslərə qarşı qəddar rəftarları ilə seçiliblər və bunu təsdiq edən saysız-hesabsız faktlar var. Bu baxımdan Ermənistanın azərbaycanlı əsirlərlə davranışı ilə Azərbaycanın erməni əsirlərlə davranışları heç bir şəkildə müqayisə edilə bilməz.Erməni vandallarının öz dilləriylə qəhramanlıqlarına verdikləri qiyməti müəllif əsərin elə ilk səhifələrində çox mükəmməl qələmə alıb. Britaniyalı jurnalist Tomas de Vaal Ermənistanın keçmiş prezidenti Serj Sarkisyandan soruşanda ki,’’Xocalı soyqırımı haqqında nə düşünürsünüz?’’,o,’’ Xocalıya qədər Azərbaycan tərəfi elə bilirdi ki,bizimlə zarafat eləmək olar.Onlar elə düşünürdülər ki,ermənilər mülki əhaliyə qarşı əl qaldıracaq insanlar deyil.Biz bu anlayışa son qoyduq.’’ -deyə cavab vermişdi.Amma biz o zamana qədər də ermənilərin belə bir vəhşilik törədəcəklərinə inanırdıq. Bunu onlar 1905-1906-cı illərdə törətdikləri soyqırımla,’’Böyük Ermənistan’’ xülyası ilə tarixin müxtəlif dövrlərində terror və soyqırım kimi bəşəri cinayət aktları ilə sübut etmişlər. Ancaq biz müasir dövrdə ,dünyanın gözü qarşısında ermənilərin Xocalı soyqırımı kimi bir faciə törədəcəklərini ağlımıza gətirə bilmirdik. Onlar bunu iyirmi birinci əsrin astanasında da bacardılar və müasir dünya buna göz yumdu. Biz də ermənilərin amansız olduqlarına bir daha inandıq,onlar bunu bizə inanmağa məcbur etdilər. Onlar müasir insanın qadınları,uşaqları,yaşlıları,dinc sakinləri vəhşicəsinə öldürə bilməmək sreotipini məhv etdilər.
Baş leytenant Qubadovun mayor Yusubovdan erməni əsiri Vaçaqan Antoyanla təkbətək görüşməsini xahiş etməsi səhnəsi və Qubadovun Xocalıda baş verənləri xatırlaması,bu ağrıların ürəyinin dərinliklərində əbədi silinməz iz qoymasına baxmayaraq humanist davranışı bir daha söylədiklərimizin bariz nümunəsidir. Hər birimiz əlimizə aldığımız kitabın adna və müəllifin kim olduğunu mütləq nəzərə alırıq. 44gün davam edən döyüşlərdə Azərbaycan Zəfər tarixini yazdı. Azərbaycan bütün dünyaya gücünü,qüvvətini həm də vətənə olan sevgisini göstərdi. ‘’ BAYATI-ARAZ ’’ təkcə müharibə xatirələri kitabı deyil,həm də vətən savaşının canlı salnaməsidir. Müəllif hadisələri saatbasaat izləyərək oxucunu döyüş meydanının içərisinə aparır,tarixi faktları şəxsi müşhaidələr və milli yaddaşla birləşdirir. Kitabın ən böyük üstünlüyü hadisələrin emosional təsvirindən daha çox,onların ardıcıllığını və həqiqi axarını qoruyub saxlamasıdır.
Bu əsər Azərbaycan hərb tarixinin öyrənilməsi baxımından mühüm mənbələrdən biri kimi dəyərləndirilə bilər. Xüsusilə Arazboyu bölgələrin ,Cəbrayılın, Zəngilanın ,Xudafərinin və ətraf ərazilərin işğaldan azad olunması prosesinin dəqiq və ardıcıl şəkildə təqdim edilməsi gələcək nəsillər üçün qiymətli tarixi yaddaş nümunəsidir
‘’BAYATI-ARAZ ’’ da yalnız torpaqların azadlığı deyil,həm də bir nəslin ruhu əks olunur.1 -ci Qarabağ müharibəsinin qəhramanlarının fədakarlığı arasında görünməz bir körpü qurulur. Bu baxımdan əsər həm tarixi sənəd,həm də milli-mənəvi dəyər daşıyan ədəbi salnamədir. Məncə ,xüsusiylə vurğulanmalı məqam budur ki,belə kitablar sadəcə müharibədən bəhs etmir,gələcək tarixçilər üçün ilkin mənbə rolunu oynayır.Hadisələrin saatbasaat qeydə alınması Azərbaycan hərbi memuar və sənədli ədəbiyyatında nadir rast gəlinən və xüsusi əhəmiyyət daşıyan bir yanaşmadır.
Tarix yalnız böyük qələbələrlə deyil,həmin qələbələrin addım-addım necə qazanıldığını qoruyub saxlayan əsərlərlə yaşayır. ‘’ BAYATI -ARAZ’’ da Vətən müharibəsinin qəhramanlıq salnaməsi gələcək nəsillərə çatdırılan belə qiymətli əsərlərdən biridir. Əsərin hər bölümündə neçə-neçə igidlərin (şəhid və qazilər)eləcə də hərbi hissədəki rəhbərlərin,səhra jurnalistlərinin,ailəli hərbiçilərin bir-biriləriylə səmimi,kövrək söhbətlərinin şahidi oluruq. Belə səhnələri inanıram ki,hər kəs oxuduqca göz yaşlarını saxlaya bilməyib. Müəllif belə söhbətlərlə bir daha Azərbaycan xalqının milli-mənəvi dəyərlərinin həyatımızda nə qədər mühüm və əhəmiyyətli olduğunu göstərməklə yanaşı eyni zamanda belə dəyərləri ustalıqla təbliğ etməyə nail olub.
PS Bu əsəri oxuduqdan sonra həm də dərindən köks ötürüb içimdən gələn səs eşitdim. Üzdə çox sakit ,təmkinli görsənən dəyərli Etibar bəyin içində nə vulkanlar var imiş....Etibar Muradxanlını təqdim edərkən leksikonumda bildiyim ən yaraşan ifadələri işlətdiyimi zənn etmişdim, bu əsəri oxuduqdan sonra anladım ki, çox az demişəm.
Jalə Cəfərova. Yazıçı-publisist
Bakı
